ĐỀN THỜ TRẦN NGUYÊN HÃN – ĐIỂM ĐẾN VĂN HÓA, LỊCH SỬ, TÂM LINH LẬP THẠCH – VĨNH PHÚC
- Thứ hai - 18/05/2026 09:46
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Kết hợp và pha trộn những đặc điểm của vùng đồng bằng và khu vực trung du, huyện Lập Thạch – tỉnh Vĩnh Phúc là một trong những địa danh có truyền thống lịch sử lâu đời, cùng với nhiều phong tục, tập quán, nếp sống sinh hoạt đặc sắc của cư dân lúa nước, phản ánh nhiều nét đẹp, tinh hoa văn hóa, giá trị con người Việt Nam. Với vị trí địa lý gần kề với đỉnh của đồng bằng châu thổ sông Hồng, tiếp giáp với kinh đô Văn Lang thời Hùng Vương, (Việt Trì- Phú Thọ), nên Lập Thạch có nhiều danh lam, thắng cảnh, khu di tích gắn với các sự kiện lịch sử được công nhận di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia và địa phương. Nằm cách Hà Nội khoảng 70 km, trong một khuôn viên cây cối xanh tốt, lối đi vào đền có 2 hàng cây hoa ban tím, ao sen trước đền, hoa lá đua nở bốn mùa, không gian thanh tịnh nhìn xa bóng núi, bóng mây, sông Lô bao bọc là một ngôi đền thờ đẹp, với kiến trúc độc đáo, thu hút thập phương đến hành lễ, thăm quan. Đó là đền thờ vị danh tướng, người anh hùng dân tộc Trần Nguyên Hãn, một trong những khai quốc công thần triều Lê, có nhiều công trạng lớn lao trong cuộc kháng chiến chống quân Minh, dành độc lập cho quốc gia Đại Việt thế kỷ XV.
Từ đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai, qua thành phố Vĩnh Yên 18km đến lối ra Văn Quán, rẽ trái hướng đi Quốc lộ 2 đường đi Sơn Đông đi tiếp 3,5km, đến biển chỉ dẫn Chùa Am, rẽ phải đi tiếp 1km nữa là đến khu đền thờ Tả Tướng quốc, danh tướng Trần Nguyên Hãn nổi tiếng. Tương truyền ngôi đền được người dân quanh vùng nhiều thế hệ góp tiền xây dựng trên phủ cũ của ông để thờ phụng và tưởng nhớ công lao người anh hùng áo vải cả cuộc đời vì dân, vì nước.
Trần Nguyên Hãn (1386 - 1429), là dòng dõi quốc thích nhà Trần, cháu 6 đời của Thái Sư Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải, cháu nội quan Tư Đồ Trần Nguyên Đán, một trong những vị quan nho nhã, thanh liêm và nổi tiếng thi văn dưới thời Trần Nghệ Tông. Ông cũng là người anh em họ với người anh hùng, trí tuệ uyên bác bậc nhất thời Lê sơ: Nguyễn Trãi (Cháu ngoại Trần Nguyên Đán).
Cuối thời Trần, chính trị suy thoái, xã hội loạn lạc, nông dân khởi nghĩa khắp nơi, Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần, rồi nhà Minh thừa cơ xâm lược nước ta, gia tộc nhà Trần ngày càng sa sút, từ huyện Thượng Phúc Lộ Sơn Nam, gia đình Trần Nguyên Hãn lánh nạn lên địa đầu Sơn Đông để lập nghiệp khai phá rừng và lập trang trại. Theo một số tư liệu địa phương, Trần Nguyên Hãn sinh ra và lớn lên tại thôn Đa Cai, trang Sơn Đông (nay là xã Sơn Đông, huyện Lập Thạch). Khi trưởng thành Trần Nguyên Hãn làm nghề bán dầu, đi khắp các vùng lân cận để buôn bán, kiếm sống.
Luôn chảy cuộn trong mình dòng máu anh hùng từ tổ tiên, những vị đại tướng quân danh tiếng nhà Trần viết nên những trang sử vàng son của dân tộc: 3 lần đánh tan giặc Nguyên Mông, Trần Nguyên Hãn đã không cam chịu, yên phận trước thời cuộc. Ông cũng vượt lên trên ý thức hệ của nhiều hậu duệ nhà Trần tìm cách phục quốc, khôi phục vương triều Trần (như Trần Ngỗi, Trần Quý Khoáng), mà ngay từ đầu ông suy nghĩ thấu đáo cho đại nghĩa của dân tộc trong công cuộc kháng Minh nên đã cùng Nguyễn Trãi theo về với nghĩa quân Lam Sơn, phò tá Lê Lợi từ năm 1418. Với tố chất của một gia tộc võ tướng giầu truyền thống thi thư, binh pháp và bằng chính tài năng thực lực của mình, Trần Nguyên Hãn đã được Lê Lợi tin dùng và giao phó những trọng trách lớn, là một trong thủ lĩnh quan trọng lãnh đạo nghĩa quân.
Theo sách Đại Việt Thông sử của Lê Quý Đôn, năm 1424, là tướng chỉ huy vỏn vẹn 1000 nghĩa quân, Trần Nguyên Hãn đã dùng mưu trí câu nhử và khinh binh đánh tan giặc ở châu Bố Chính (Quảng Bình) thừa cơ chiếm được hai thành Tân Bình và Thuận Hóa xây dựng căn cứ chiến lược và gây thanh thế lớn cho nghĩa quân Lam Sơn ở phía Nam. Sau này khi chiếm được Thanh Hóa và vùng đất miền Nam làm cơ sở để tổ chức các cuộc “Bắc phạt” cho đến sự kiện vây thành Đông Quan, Trần Nguyên Hãn luôn là tướng quân theo sát trung quân của Lê Lợi nắm quyền chỉ huy và hoạch định các chiến lược của nghĩa quân. Mùa thu năm 1427, ông đem hơn 100 chiến thuyền, từ cửa sông Hát tiến lên Đông Bộ Đầu (nay là khu vực dốc Hàng Than, đầu cầu Long Biên, Hà Nội) tấn lực lượng chủ lực của Vương Thông và thu được chiến thắng lớn, khiến cho giặc không dám ra nghênh chiến.
Cũng theo Đại việt thông sử và Đại Việt Sử Ký toàn thư, Trần Nguyên Hãn còn được Lê Lợi giao trọng trách chỉ huy 2 trận đánh lớn tạo nên thắng lợi cuối cùng của cuộc khỏi nghĩa Lam Sơn. Cùng với Lê Sát, Trần Nguyên Hãn chỉ huy cuộc tấn công thành Xương Giang, dùng tài trí đào đường hầm vào thành, kết hợp với chế tạo và sử dụng vũ khí giáo mác, nỏ cứng và hỏa pháo, trong 10 ngày ông đã hạ được căn cứ quan trọng của giặc và làm nên chiến thắng Xương Giang lịch sử. Trong trận đánh cuối cùng, sau khi cánh quân cứu viện của giặc thất bại từ Chi Lăng kéo xuống Xương Giang, Trần Nguyên Hãn đã chủ động tấn công đường vận lương của giặc, tạo điều kiện cho Lê Sát, Lê Nhân Chú đánh tan toàn bộ lực lượng giắc trên sông Thương và sông Lục Nam.
Sau sự kiện “Hội thề Đông Quan”, giặc Minh rút về nước, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, Năm Thuận Thiên thứ nhất (1428), luận công khen thưởng, vua Lê phong Trần Nguyên Hãn chức Tả tướng quốc (Tể tướng thứ nhất). Tuy nhiên theo sách Đại Việt Thông sử chép, sau khi nhận chức, Trần Nguyên Hãn có nói với cận vệ rằng: “Nhà vua có tướng y như Việt Vương, không thể cùng hưởng sung sướng được”. (Việt Vương tức Câu Tiễn, vua nước Việt ở Trung Quốc thời Chiến Quốc, người đã trải qua nhiều khó khăn để phục quốc song thành công lại nghi kỵ giết nhiều cận thần vào sinh ra tử với mình). Noi gương Phạm Lãi thời Xuân Thu Chiến Quốc, khi thành công sự nghiệp, cáo lão, quy ẩn, ngao du sơn thủy, vui thú điền viên, Trần Nguyên Hãn xin vua Lê trả ấn tín, cáo lão về quê ở tại Sơn Đông – Lập Thạch. Vua Lê chấp thuận.
Về cái chết của Trần Nguyên Hãn, một số sách sử chép năm 1429 triều đình nhiều biến cố, những kẻ gian thần ghen ghét, đố kỵ người tài, tâu với vua Lê rằng Trần Nguyên Hãn đóng thuyền, rèn khí giới, luyện quân có ý mưu đồ tạo phản nên ngày 26/2 năm Kỷ Dậu (1429) nhà vua sai đội lực sĩ xá nhân bắt Trần Nguyên Hãn về xét hỏi. Để tỏ lòng trung thành với đất nước, Trần Nguyên Hãn cùng 42 lực sĩ xá nhân về kinh thành chịu tội. Trên đường đến bến Đông Hồ, ông ngửa mặt lên trời mà than: “Tôi với Vua cùng mưu việc cứu dân. Việc lớn đã hoàn tất mà Vua lại muốn giết tôi. Hoàng Thiên có biết thì xin soi xét cho”. Sau thuyền chở Trần Nguyên Hãn bị lật trên sông Lô, 42 lực sĩ xá nhân đều chết đuối, chỉ có 2 gia đồng trốn thoát. Sự kiện này cho đến nay vẫn là một nghi án lịch sử, không biết Trần Nguyên Hãn tự sát hay vua Lê âm thầm cho người đục thuyền giết ông và đoàn tùy tùng.
Vụ án oan của Trần Nguyên Hãn trải qua nhiều đời vua, đến đời vua Lê Nhân Tông, năm Diên Ninh thứ 5 (1455), nhân đại xá, vua ban chiếu trả lại ruộng nương của cải, để biểu dương người có công lao cũ trong đó có gia đình Trần Nguyên Hãn nhưng không minh oan cho ông. Nhiều đời vua sau này có minh oan, phong tước cho các công thần, tuy nhiên cũng không xét trường hợp Trần Nguyên Hãn (do có lẽ ông là họ Trần, gắn với triều trước). Đến đời nhà Mạc cướp ngôi nhà Lê, Mạc Đăng Dung (tức Mạc Thái tổ) đã truy phong Trần Nguyên Hãn là Tả tướng quốc tước Trung liệt Đại vương.
Tương truyền sau khi Trần Nguyên Hãn mất 26 năm, ông được minh oan và được nhân dân trong vùng xây dựng ngôi đền thờ để tưởng nhớ, ghi công người anh hùng dân tộc phải chịu nhiều oan khuất tại Sơn Đông – Lập Thạch, quê hương Trần Nguyên Hãn. Đền thờ được nhân dân địa phương sau này xây dựng trên mảnh đất cao, rộng và bằng phẳng, đó cũng chính là nơi đặt Phủ cũ của Trần Nguyên Hãn. Cũng theo nhiều ghi chép và lời kể của người địa phương thì khu di tích liên quan Trần Nguyên Hãn trước đây khá rộng, bao quát nhiều địa điểm trong vùng liên quan hoạt động của Trần Nguyên Hãn khi sinh thời như rừng Thần, đầm Rạch, cống Khẩu... Ao Tó là nơi ông luyện thủy quân và đóng thuyền. Chợ Gốm cũng là địa danh nơi Trần Nguyên Hãn từng hành nghề bán dầu.
Đền thờ Trần Nguyên Hãn hiện nay tọa lạc trên gò đất cao. Phía trước ngôi đền có một ao sen đến mùa sen nở hương sen toả hương thơm vô cùng sễ chịu, và cây Lộc vừng cổ được trồng 578 năm, cao hàng chục mét, được công nhận là cây di sản Việt Nam. Ngôi đền trước đây được nhân dân xây dựng có cổng quay mặt ra phía Ao Son (bên tay phải so với ngôi đền hiện nay). Trải qua thời gian với nhiều thăng trầm của lịch sử, ngôi đền đã được chính quyền và nhân dân địa phương nhiều lần tu bổ và quay hướng cổng ra phía Cây Lộc vừng hiện nay (hướng Đông Nam).
Đền thờ Trần Nguyên Hãn được cấu trúc theo kiểu chữ “Đinh”, chung quanh có tường bao bọc tạo thành khuôn viên chữ “Điền” vuông vắn. Các công trình xây dựng trong đền gồm ba phần chính là: Cổng đền, nhà tiền tế, hậu cung. Khu vực nội vi được xây dựng hoàn chỉnh, đồng bộ gồm: Đền thờ chính, nghi môn, nhà tả mạc, nhà hữu mạc, lầu thiêu hương, nhà đặt đá mài gươm, sân vườn, tường rào.
Trong đền thờ hiện nay, nổi bật với một số cổ vật như 2 hoành phi, 4 câu đối, 2 sập thờ, 1 ngai thờ, 1 án thư, 2 con hạc bằng gỗ, 2 cây đèn gỗ, 1 mâm gỗ đều là những tác phẩm văn hóa, nghệ thuật có giá trị. Bên nhà tả mạc để những di vật của đền thờ, trong đó có treo 13 đạo sắc phong của các triều vua: Sắc phong lần lượt từ các niên đại là: Vĩnh Thịnh thứ 6 (1710) dưới thời vua Lê Dụ Tông, Cảnh Hưng thứ 2 (1741), Cảnh Hưng thứ 28 ( 1767) và Cảnh Hưng thứ 44 (1783) thời vua Lê Hiển Tông, Chiêu Thống nguyên niên (1787) dưới thời vua Lê Chiêu Thống (Mẫn Đế), Cảnh Thịnh thứ 4 (1796) thời vua Nguyễn Quang Toản, Thiệu Trị thứ 6 (1846) ngày 17 tháng 11 và Thiệu Trị thứ 6 (1846) 18 tháng 12 dưới thời vua Nguyễn Hiến Tổ (Miên Tông), Tự Đức thứ 3 (1850) dưới thời vua Nguyễn Dực Tông, Thành Thái thứ 2 (1890) thời vua Nguyễn Thành Thái, Quang Trung thứ 4 (1892) thời vua Nguyễn Thành Thái, Khải Định thứ 9 (1924) thời vua Nguyễn Hoằng Tông (Bửu Đảo), Bảo Đại thứ 19 (1944) dưới thời vua Nguyễn Bảo Đại (Vĩnh Thuỵ).
Liên quan đến khu di tích Tả Tướng quốc Trần Nguyên Hãn, dân gian vẫn lưu truyền về thanh gươm thiêng và phiến đá mài gươm của ông. Chuyện kể trong nhân gian rằng rằng: vì cha mẹ là những người khai hoang lập trại, chàng trai Trần Nguyên Hãn mới bước vào tuổi thanh xuân ngày ngày vẫn đi cày, đi cuốc. Trong một lần đi cày ở nương Gò Rạch, Trần Nguyên Hãn cày lên một thanh sắt dài như gươm. Đêm đêm, ông thường mang thanh sắt này ra mài thành gươm ở một hòn đá lớn bên bờ ao Son. Vì vậy, sau này hòn đá được gọi là phiến đá mài gươm. Trên phiến đá hiện vẫn còn một vết lõm ở giữa do vết chém thử gươm của ông lên đá. Thanh gươm được Trần Nguyên Hãn mang bên người, tình cờ Trần Nguyên Hãn được một ông chủ bè ở cửa sông Phú Hậu tặng một thanh gỗ hình chuôi gươm vớt ở dưới lòng sông, khi cắm lưỡi gươm vào thì vừa khít, thanh gươm từ đó công hiệu. Từ đó, thanh gươm đã theo Trần Nguyên Hãn và Nguyễn Trãi vào Lam Sơn phò tá Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa và đi vào huyền thoại với những chiến công lừng lẫy trong 10 năm kháng chiến chống quân Minh đến ngày thắng lợi. Tương truyền, về sau Tôn Thất Thuyết đã mượn thanh gươm ấy đem đi Cần Vương chống Pháp.
Còn phiến đá, sau một thời gian dài bị phù sa sông Lô lấp, ngày 12/1/1998 nhân dân thôn Đa Cai tìm thấy ở độ sâu 2m nghiêng về phía ao sen, chiều dài khoảng 2,49m, chiều rộng khoảng 1,6m, bề dày khoảng 0,4m và nặng khoảng 2 tấn. Phiến đá cổ tích này được chính quyền và nhân dân xã Sơn Đông trục vớt lên, chuyển về đặt trong khuôn viên đền thờ Tả Tướng Quốc để mọi người cùng chiêm ngưỡng dấu tích còn lại của người anh hùng thủa trước.
Cùng với phiến đá mài gươm, phải kể đến cây lộc vừng cổ thụ quanh năm soi bóng dưới lòng hồ bán nguyệt trước đền cao khoảng 10 m, thân cây ba người ôm không xuể. Các nhà nghiên cứu sinh vật cảnh cho rằng cây lộc vừng ở đền Trần Nguyên Hãn rất đặc biệt mang thế "Cửu long khởi vũ" (9 con rồng cùng múa). Theo lưu truyền, cây lộc vừng được trồng khi nhân dân trong vùng xây dựng đền thờ cách đây hơn 500 năm. Cây được trồng ở thế đất tốt, nhờ sinh dưỡng của đất trời cùng sự chăm sóc của các thế hệ nên tốt tươi phủ bóng như minh chứng cho uy danh bất diệt và cốt cách thanh tao, tự tại của Trần Nguyên Hãn.
Đền thờ Tả Tướng quốc Trần Nguyên Hãn được Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) ra quyết định xếp hạng di tích lịch sử là Di tích quốc gia vào năm 1984. Hằng năm bất kể năm chẵn, lẻ vào những dịp kỷ niệm ngày sinh (1/2) và ngày mất của ông (26/2), nhất là vào dịp khai Xuân đầu năm (8/1), nhân dân trong vùng thường tổ chức nghi thức dâng hương tưởng nhớ công lao của người Anh hùng dân tộc và tổ chức các buổi sinh hoạt lễ hội, giao lưu văn hóa, văn nghệ tại địa phương. Ngoài ra trong năm có nhiều hoạt động lễ hội văn hoá tín ngưỡng, tâm linh của người dân Đa Cai – Sơn Đông – Lập Thạch gắn với các hoạt động lao động, sinh hoạt văn hoá, tín ngưỡng của dân làng, mà trung tâm của các hoạt động này vẫn xuất phát từ trung tâm đền thờ vị Tả tướng quốc nghìn năm danh tiếng này. Trong đó có lễ Cầu Mát được tổ chức vào ngày 14/4 hằng năm với mong muốn cầu cho mưa thuận gió hoà, cuộc sống của người dân được ấm no. Trong nghi thức của Lễ hội: Nhà đền đặt 1 chiếc thuyền rồng bằng giấy thật đẹp, đủ lớn để vừa trên kiệu. Sau đó chọn ra các nam thanh nữ tú trong làng làm lễ rước kiệu rồng từ trong Đền ra sông Lô (cách đó 500m) lấy nước và rước về đền làm lễ. Lễ hội được sự hưởng ứng và tham gia của đông đảo nhân dân trong vùng và du khách các vùng khác từ người già cho đến trẻ nhỏ.
Hiện nay bức tượng đồng về vị Tả tướng quốc Trần Nguyên Hãn đã được hoàn thiện, và chuẩn bị khánh thành tại vườn hoa trung tâm Thị trấn Lập Thạch. Đó giống như biểu tượng về vùng đất địa linh này, đồng thời để tưởng nhớ vị anh hùng dân tộc đã có nhiều đóng góp trong lịch sử dựng nước và giữ nước của Việt Nam.
(Theo Tạp chí Truyền thống và Phát triển số 2, tháng 2 năm 2023).
Quang cảnh phía trước đền thờ Trần Nguyên Hãn với cây Lộc vừng gần 600 tuổi và ao Sen
Trần Nguyên Hãn (1386 - 1429), là dòng dõi quốc thích nhà Trần, cháu 6 đời của Thái Sư Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải, cháu nội quan Tư Đồ Trần Nguyên Đán, một trong những vị quan nho nhã, thanh liêm và nổi tiếng thi văn dưới thời Trần Nghệ Tông. Ông cũng là người anh em họ với người anh hùng, trí tuệ uyên bác bậc nhất thời Lê sơ: Nguyễn Trãi (Cháu ngoại Trần Nguyên Đán).
Cuối thời Trần, chính trị suy thoái, xã hội loạn lạc, nông dân khởi nghĩa khắp nơi, Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần, rồi nhà Minh thừa cơ xâm lược nước ta, gia tộc nhà Trần ngày càng sa sút, từ huyện Thượng Phúc Lộ Sơn Nam, gia đình Trần Nguyên Hãn lánh nạn lên địa đầu Sơn Đông để lập nghiệp khai phá rừng và lập trang trại. Theo một số tư liệu địa phương, Trần Nguyên Hãn sinh ra và lớn lên tại thôn Đa Cai, trang Sơn Đông (nay là xã Sơn Đông, huyện Lập Thạch). Khi trưởng thành Trần Nguyên Hãn làm nghề bán dầu, đi khắp các vùng lân cận để buôn bán, kiếm sống.
Luôn chảy cuộn trong mình dòng máu anh hùng từ tổ tiên, những vị đại tướng quân danh tiếng nhà Trần viết nên những trang sử vàng son của dân tộc: 3 lần đánh tan giặc Nguyên Mông, Trần Nguyên Hãn đã không cam chịu, yên phận trước thời cuộc. Ông cũng vượt lên trên ý thức hệ của nhiều hậu duệ nhà Trần tìm cách phục quốc, khôi phục vương triều Trần (như Trần Ngỗi, Trần Quý Khoáng), mà ngay từ đầu ông suy nghĩ thấu đáo cho đại nghĩa của dân tộc trong công cuộc kháng Minh nên đã cùng Nguyễn Trãi theo về với nghĩa quân Lam Sơn, phò tá Lê Lợi từ năm 1418. Với tố chất của một gia tộc võ tướng giầu truyền thống thi thư, binh pháp và bằng chính tài năng thực lực của mình, Trần Nguyên Hãn đã được Lê Lợi tin dùng và giao phó những trọng trách lớn, là một trong thủ lĩnh quan trọng lãnh đạo nghĩa quân.
Theo sách Đại Việt Thông sử của Lê Quý Đôn, năm 1424, là tướng chỉ huy vỏn vẹn 1000 nghĩa quân, Trần Nguyên Hãn đã dùng mưu trí câu nhử và khinh binh đánh tan giặc ở châu Bố Chính (Quảng Bình) thừa cơ chiếm được hai thành Tân Bình và Thuận Hóa xây dựng căn cứ chiến lược và gây thanh thế lớn cho nghĩa quân Lam Sơn ở phía Nam. Sau này khi chiếm được Thanh Hóa và vùng đất miền Nam làm cơ sở để tổ chức các cuộc “Bắc phạt” cho đến sự kiện vây thành Đông Quan, Trần Nguyên Hãn luôn là tướng quân theo sát trung quân của Lê Lợi nắm quyền chỉ huy và hoạch định các chiến lược của nghĩa quân. Mùa thu năm 1427, ông đem hơn 100 chiến thuyền, từ cửa sông Hát tiến lên Đông Bộ Đầu (nay là khu vực dốc Hàng Than, đầu cầu Long Biên, Hà Nội) tấn lực lượng chủ lực của Vương Thông và thu được chiến thắng lớn, khiến cho giặc không dám ra nghênh chiến.
Cũng theo Đại việt thông sử và Đại Việt Sử Ký toàn thư, Trần Nguyên Hãn còn được Lê Lợi giao trọng trách chỉ huy 2 trận đánh lớn tạo nên thắng lợi cuối cùng của cuộc khỏi nghĩa Lam Sơn. Cùng với Lê Sát, Trần Nguyên Hãn chỉ huy cuộc tấn công thành Xương Giang, dùng tài trí đào đường hầm vào thành, kết hợp với chế tạo và sử dụng vũ khí giáo mác, nỏ cứng và hỏa pháo, trong 10 ngày ông đã hạ được căn cứ quan trọng của giặc và làm nên chiến thắng Xương Giang lịch sử. Trong trận đánh cuối cùng, sau khi cánh quân cứu viện của giặc thất bại từ Chi Lăng kéo xuống Xương Giang, Trần Nguyên Hãn đã chủ động tấn công đường vận lương của giặc, tạo điều kiện cho Lê Sát, Lê Nhân Chú đánh tan toàn bộ lực lượng giắc trên sông Thương và sông Lục Nam.
Sau sự kiện “Hội thề Đông Quan”, giặc Minh rút về nước, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, Năm Thuận Thiên thứ nhất (1428), luận công khen thưởng, vua Lê phong Trần Nguyên Hãn chức Tả tướng quốc (Tể tướng thứ nhất). Tuy nhiên theo sách Đại Việt Thông sử chép, sau khi nhận chức, Trần Nguyên Hãn có nói với cận vệ rằng: “Nhà vua có tướng y như Việt Vương, không thể cùng hưởng sung sướng được”. (Việt Vương tức Câu Tiễn, vua nước Việt ở Trung Quốc thời Chiến Quốc, người đã trải qua nhiều khó khăn để phục quốc song thành công lại nghi kỵ giết nhiều cận thần vào sinh ra tử với mình). Noi gương Phạm Lãi thời Xuân Thu Chiến Quốc, khi thành công sự nghiệp, cáo lão, quy ẩn, ngao du sơn thủy, vui thú điền viên, Trần Nguyên Hãn xin vua Lê trả ấn tín, cáo lão về quê ở tại Sơn Đông – Lập Thạch. Vua Lê chấp thuận.
Về cái chết của Trần Nguyên Hãn, một số sách sử chép năm 1429 triều đình nhiều biến cố, những kẻ gian thần ghen ghét, đố kỵ người tài, tâu với vua Lê rằng Trần Nguyên Hãn đóng thuyền, rèn khí giới, luyện quân có ý mưu đồ tạo phản nên ngày 26/2 năm Kỷ Dậu (1429) nhà vua sai đội lực sĩ xá nhân bắt Trần Nguyên Hãn về xét hỏi. Để tỏ lòng trung thành với đất nước, Trần Nguyên Hãn cùng 42 lực sĩ xá nhân về kinh thành chịu tội. Trên đường đến bến Đông Hồ, ông ngửa mặt lên trời mà than: “Tôi với Vua cùng mưu việc cứu dân. Việc lớn đã hoàn tất mà Vua lại muốn giết tôi. Hoàng Thiên có biết thì xin soi xét cho”. Sau thuyền chở Trần Nguyên Hãn bị lật trên sông Lô, 42 lực sĩ xá nhân đều chết đuối, chỉ có 2 gia đồng trốn thoát. Sự kiện này cho đến nay vẫn là một nghi án lịch sử, không biết Trần Nguyên Hãn tự sát hay vua Lê âm thầm cho người đục thuyền giết ông và đoàn tùy tùng.
Vụ án oan của Trần Nguyên Hãn trải qua nhiều đời vua, đến đời vua Lê Nhân Tông, năm Diên Ninh thứ 5 (1455), nhân đại xá, vua ban chiếu trả lại ruộng nương của cải, để biểu dương người có công lao cũ trong đó có gia đình Trần Nguyên Hãn nhưng không minh oan cho ông. Nhiều đời vua sau này có minh oan, phong tước cho các công thần, tuy nhiên cũng không xét trường hợp Trần Nguyên Hãn (do có lẽ ông là họ Trần, gắn với triều trước). Đến đời nhà Mạc cướp ngôi nhà Lê, Mạc Đăng Dung (tức Mạc Thái tổ) đã truy phong Trần Nguyên Hãn là Tả tướng quốc tước Trung liệt Đại vương.
Tương truyền sau khi Trần Nguyên Hãn mất 26 năm, ông được minh oan và được nhân dân trong vùng xây dựng ngôi đền thờ để tưởng nhớ, ghi công người anh hùng dân tộc phải chịu nhiều oan khuất tại Sơn Đông – Lập Thạch, quê hương Trần Nguyên Hãn. Đền thờ được nhân dân địa phương sau này xây dựng trên mảnh đất cao, rộng và bằng phẳng, đó cũng chính là nơi đặt Phủ cũ của Trần Nguyên Hãn. Cũng theo nhiều ghi chép và lời kể của người địa phương thì khu di tích liên quan Trần Nguyên Hãn trước đây khá rộng, bao quát nhiều địa điểm trong vùng liên quan hoạt động của Trần Nguyên Hãn khi sinh thời như rừng Thần, đầm Rạch, cống Khẩu... Ao Tó là nơi ông luyện thủy quân và đóng thuyền. Chợ Gốm cũng là địa danh nơi Trần Nguyên Hãn từng hành nghề bán dầu.
Đền thờ Trần Nguyên Hãn hiện nay tọa lạc trên gò đất cao. Phía trước ngôi đền có một ao sen đến mùa sen nở hương sen toả hương thơm vô cùng sễ chịu, và cây Lộc vừng cổ được trồng 578 năm, cao hàng chục mét, được công nhận là cây di sản Việt Nam. Ngôi đền trước đây được nhân dân xây dựng có cổng quay mặt ra phía Ao Son (bên tay phải so với ngôi đền hiện nay). Trải qua thời gian với nhiều thăng trầm của lịch sử, ngôi đền đã được chính quyền và nhân dân địa phương nhiều lần tu bổ và quay hướng cổng ra phía Cây Lộc vừng hiện nay (hướng Đông Nam).
Đền thờ Trần Nguyên Hãn được cấu trúc theo kiểu chữ “Đinh”, chung quanh có tường bao bọc tạo thành khuôn viên chữ “Điền” vuông vắn. Các công trình xây dựng trong đền gồm ba phần chính là: Cổng đền, nhà tiền tế, hậu cung. Khu vực nội vi được xây dựng hoàn chỉnh, đồng bộ gồm: Đền thờ chính, nghi môn, nhà tả mạc, nhà hữu mạc, lầu thiêu hương, nhà đặt đá mài gươm, sân vườn, tường rào.
Cây đa do Đại tướng Võ Nguyên Giáp trồng ngay trước lối đi vào đền cạnh bia đá cổ khắc chữ “Hạ Mã” (xuống ngựa)
Trong đền thờ hiện nay, nổi bật với một số cổ vật như 2 hoành phi, 4 câu đối, 2 sập thờ, 1 ngai thờ, 1 án thư, 2 con hạc bằng gỗ, 2 cây đèn gỗ, 1 mâm gỗ đều là những tác phẩm văn hóa, nghệ thuật có giá trị. Bên nhà tả mạc để những di vật của đền thờ, trong đó có treo 13 đạo sắc phong của các triều vua: Sắc phong lần lượt từ các niên đại là: Vĩnh Thịnh thứ 6 (1710) dưới thời vua Lê Dụ Tông, Cảnh Hưng thứ 2 (1741), Cảnh Hưng thứ 28 ( 1767) và Cảnh Hưng thứ 44 (1783) thời vua Lê Hiển Tông, Chiêu Thống nguyên niên (1787) dưới thời vua Lê Chiêu Thống (Mẫn Đế), Cảnh Thịnh thứ 4 (1796) thời vua Nguyễn Quang Toản, Thiệu Trị thứ 6 (1846) ngày 17 tháng 11 và Thiệu Trị thứ 6 (1846) 18 tháng 12 dưới thời vua Nguyễn Hiến Tổ (Miên Tông), Tự Đức thứ 3 (1850) dưới thời vua Nguyễn Dực Tông, Thành Thái thứ 2 (1890) thời vua Nguyễn Thành Thái, Quang Trung thứ 4 (1892) thời vua Nguyễn Thành Thái, Khải Định thứ 9 (1924) thời vua Nguyễn Hoằng Tông (Bửu Đảo), Bảo Đại thứ 19 (1944) dưới thời vua Nguyễn Bảo Đại (Vĩnh Thuỵ).
Liên quan đến khu di tích Tả Tướng quốc Trần Nguyên Hãn, dân gian vẫn lưu truyền về thanh gươm thiêng và phiến đá mài gươm của ông. Chuyện kể trong nhân gian rằng rằng: vì cha mẹ là những người khai hoang lập trại, chàng trai Trần Nguyên Hãn mới bước vào tuổi thanh xuân ngày ngày vẫn đi cày, đi cuốc. Trong một lần đi cày ở nương Gò Rạch, Trần Nguyên Hãn cày lên một thanh sắt dài như gươm. Đêm đêm, ông thường mang thanh sắt này ra mài thành gươm ở một hòn đá lớn bên bờ ao Son. Vì vậy, sau này hòn đá được gọi là phiến đá mài gươm. Trên phiến đá hiện vẫn còn một vết lõm ở giữa do vết chém thử gươm của ông lên đá. Thanh gươm được Trần Nguyên Hãn mang bên người, tình cờ Trần Nguyên Hãn được một ông chủ bè ở cửa sông Phú Hậu tặng một thanh gỗ hình chuôi gươm vớt ở dưới lòng sông, khi cắm lưỡi gươm vào thì vừa khít, thanh gươm từ đó công hiệu. Từ đó, thanh gươm đã theo Trần Nguyên Hãn và Nguyễn Trãi vào Lam Sơn phò tá Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa và đi vào huyền thoại với những chiến công lừng lẫy trong 10 năm kháng chiến chống quân Minh đến ngày thắng lợi. Tương truyền, về sau Tôn Thất Thuyết đã mượn thanh gươm ấy đem đi Cần Vương chống Pháp.
Còn phiến đá, sau một thời gian dài bị phù sa sông Lô lấp, ngày 12/1/1998 nhân dân thôn Đa Cai tìm thấy ở độ sâu 2m nghiêng về phía ao sen, chiều dài khoảng 2,49m, chiều rộng khoảng 1,6m, bề dày khoảng 0,4m và nặng khoảng 2 tấn. Phiến đá cổ tích này được chính quyền và nhân dân xã Sơn Đông trục vớt lên, chuyển về đặt trong khuôn viên đền thờ Tả Tướng Quốc để mọi người cùng chiêm ngưỡng dấu tích còn lại của người anh hùng thủa trước.
Phiến đá mài gươm của Tả tướng quốc Trần Nguyên Hãn
Cùng với phiến đá mài gươm, phải kể đến cây lộc vừng cổ thụ quanh năm soi bóng dưới lòng hồ bán nguyệt trước đền cao khoảng 10 m, thân cây ba người ôm không xuể. Các nhà nghiên cứu sinh vật cảnh cho rằng cây lộc vừng ở đền Trần Nguyên Hãn rất đặc biệt mang thế "Cửu long khởi vũ" (9 con rồng cùng múa). Theo lưu truyền, cây lộc vừng được trồng khi nhân dân trong vùng xây dựng đền thờ cách đây hơn 500 năm. Cây được trồng ở thế đất tốt, nhờ sinh dưỡng của đất trời cùng sự chăm sóc của các thế hệ nên tốt tươi phủ bóng như minh chứng cho uy danh bất diệt và cốt cách thanh tao, tự tại của Trần Nguyên Hãn.
Quang cảnh trước đền Trần Nguyên Hãn với cây Lộc Vừng - Cây di sản Việt Nam
Đền thờ Tả Tướng quốc Trần Nguyên Hãn được Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) ra quyết định xếp hạng di tích lịch sử là Di tích quốc gia vào năm 1984. Hằng năm bất kể năm chẵn, lẻ vào những dịp kỷ niệm ngày sinh (1/2) và ngày mất của ông (26/2), nhất là vào dịp khai Xuân đầu năm (8/1), nhân dân trong vùng thường tổ chức nghi thức dâng hương tưởng nhớ công lao của người Anh hùng dân tộc và tổ chức các buổi sinh hoạt lễ hội, giao lưu văn hóa, văn nghệ tại địa phương. Ngoài ra trong năm có nhiều hoạt động lễ hội văn hoá tín ngưỡng, tâm linh của người dân Đa Cai – Sơn Đông – Lập Thạch gắn với các hoạt động lao động, sinh hoạt văn hoá, tín ngưỡng của dân làng, mà trung tâm của các hoạt động này vẫn xuất phát từ trung tâm đền thờ vị Tả tướng quốc nghìn năm danh tiếng này. Trong đó có lễ Cầu Mát được tổ chức vào ngày 14/4 hằng năm với mong muốn cầu cho mưa thuận gió hoà, cuộc sống của người dân được ấm no. Trong nghi thức của Lễ hội: Nhà đền đặt 1 chiếc thuyền rồng bằng giấy thật đẹp, đủ lớn để vừa trên kiệu. Sau đó chọn ra các nam thanh nữ tú trong làng làm lễ rước kiệu rồng từ trong Đền ra sông Lô (cách đó 500m) lấy nước và rước về đền làm lễ. Lễ hội được sự hưởng ứng và tham gia của đông đảo nhân dân trong vùng và du khách các vùng khác từ người già cho đến trẻ nhỏ.
Hiện nay bức tượng đồng về vị Tả tướng quốc Trần Nguyên Hãn đã được hoàn thiện, và chuẩn bị khánh thành tại vườn hoa trung tâm Thị trấn Lập Thạch. Đó giống như biểu tượng về vùng đất địa linh này, đồng thời để tưởng nhớ vị anh hùng dân tộc đã có nhiều đóng góp trong lịch sử dựng nước và giữ nước của Việt Nam.
Phiến đá khắc câu đối về người anh hùng dân tộc Trần Nguyên Hãn: “Yên Sông Hàn Thạch Anh Hùng Kiếm, Lô Thương Vô Ba Tiết Nghĩa Chu” (Núi Yên có phiến đá sinh ra thanh kiếm anh hùng, Sông Lô không sóng mà lưu danh con thuyền tiết nghĩa)
Lễ Hội Cầu Mát của người dân Đa Cai – Sơn Đông (ảnh người dân địa phương cung cấp)
Người dân lấy nước ở sông Lô rước về đền thờ Trần Nguyên Hãn trong Lễ Cầu Mát (ảnh người dân địa phương cung cấp)
(Theo Tạp chí Truyền thống và Phát triển số 2, tháng 2 năm 2023).