TOÀN CẢNH VĂN HÓA NGHỆ THUẬT THÁNG 5/2026: NHIỀU SỰ KIỆN TÔN VINH LỊCH SỬ, DI SẢN VÀ SÁNG TẠO ĐƯƠNG ĐẠI

     Điểm nổi bật trước hết của tháng 5/2026 là mạch hoạt động văn hóa, nghệ thuật hướng tới các sự kiện lịch sử và chính trị quan trọng của đất nước. Nhiều chương trình được tổ chức nhân kỷ niệm 72 năm Ngày Chiến thắng Điện Biên Phủ, 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, Ngày Quốc tế Bảo tàng, cũng như các ngày lễ lớn của các địa phương. Trong mạch ấy, nghệ thuật không chỉ giữ vai trò minh họa cho lịch sử, mà trở thành một phương thức đánh thức ký ức, bồi đắp lòng biết ơn và làm cho những giá trị lớn của dân tộc được tiếp nhận bằng cảm xúc thẩm mỹ.

     Tại Điện Biên, triển lãm mỹ thuật “Từ ký họa chiến trường đến sắc màu đương đại” là một điểm nhấn đáng chú ý. Những ký họa chiến trường, vốn được hình thành trong điều kiện gian khổ của lịch sử, khi đặt cạnh các biểu đạt mỹ thuật đương đại, đã tạo nên một cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại. Ở đó, chiến thắng không chỉ được nhắc lại như một mốc son quân sự, mà còn hiện ra như một di sản tinh thần, một nguồn cảm hứng sáng tạo và một chất liệu để các thế hệ nghệ sĩ tiếp tục suy ngẫm về đất nước, con người, hòa bình và trách nhiệm.

     Cùng với Điện Biên, nhiều chương trình nghệ thuật trong tháng 5 hướng về Chủ tịch Hồ Chí Minh bằng những hình thức biểu đạt phong phú. Các hoạt động dân ca, dân vũ, kể chuyện văn hóa ở Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam đã tái hiện không gian văn hóa Việt Bắc, Tây Nguyên, miền núi phía Bắc với sắc áo chàm, tiếng đàn tính, làn điệu then, sli, lượn và những câu chuyện giản dị về Bác. Điều đáng quý ở những chương trình như vậy là tinh thần tri ân không bị đóng khung trong nghi thức, mà được chuyển hóa thành sinh hoạt văn hóa, thành tiếng hát, điệu múa, lời kể, thành sự gặp gỡ giữa các cộng đồng dân tộc trong cùng một tình cảm chung.

     Ở Hà Nội, chương trình nghệ thuật chính luận “Sáng mãi tên Người” tiếp tục là một điểm nhấn giàu cảm xúc. Tháng Năm trong âm nhạc Việt Nam từ lâu đã mang một trường liên tưởng đặc biệt: tháng sinh nhật Bác, tháng của hoa sen, của ký ức cách mạng, của những giai điệu vừa trang nghiêm vừa thiết tha. Khi các nghệ sĩ nhiều thế hệ cùng cất lên những ca khúc về Chủ tịch Hồ Chí Minh, sân khấu không chỉ là nơi biểu diễn, mà trở thành không gian cộng hưởng của lòng biết ơn, niềm tự hào và sự tiếp nối. Nghệ thuật chính luận, nếu được dàn dựng tinh tế, có thể vượt qua lối tuyên truyền trực tiếp để chạm vào phần sâu kín hơn của cảm xúc công chúng.

     Một lát cắt khác của tháng 5/2026 là sự trở lại mạnh mẽ của lễ hội đô thị và các sự kiện văn hóa cộng đồng. Lễ hội Hoa Phượng Đỏ - Hải Phòng năm 2026 với chủ đề “Hải Phòng - Hội tụ - Tỏa sáng” không chỉ là hoạt động chào mừng Ngày giải phóng thành phố, mà còn mang ý nghĩa nhận diện một Hải Phòng mới trong không gian phát triển rộng hơn sau hợp nhất. Lễ hội, vì thế, không chỉ kể câu chuyện về hoa phượng, về thành phố cảng, về truyền thống “Trung dũng - Quyết thắng”, mà còn biểu đạt khát vọng của một đô thị đang mở rộng tầm vóc, gia tăng giao lưu, kết nối và khẳng định vị thế trong vùng cũng như trên bình diện quốc tế.

     Điểm đáng chú ý của các lễ hội lớn hiện nay là chúng không còn chỉ dừng ở nghi thức khai mạc hay một đêm biểu diễn quy mô. Lễ hội ngày càng được thiết kế như một chuỗi hoạt động tổng hợp, kết nối văn hóa, du lịch, thể thao, truyền thông, kinh tế đêm và quảng bá hình ảnh địa phương. Khi một lễ hội có thể kéo người dân ra quảng trường, đưa du khách đến với không gian đô thị, tạo thêm hoạt động cho dịch vụ, đồng thời gợi lại ký ức lịch sử và niềm tự hào địa phương, nó đã vượt ra khỏi khái niệm “văn nghệ chào mừng” thông thường để trở thành một công cụ phát triển văn hóa đô thị.

     Ở Huế, Lễ hội làng Dương Nỗ trong tháng 5/2026 lại mang một sắc thái khác: lắng hơn, sâu hơn, gắn với ký ức về thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Không gian làng, dòng sông, nếp sinh hoạt cộng đồng và các hoạt động tưởng niệm tạo nên một điểm hẹn văn hóa có khả năng kết nối giáo dục truyền thống với trải nghiệm địa phương. Trong bối cảnh nhiều lễ hội đang đứng trước nguy cơ thương mại hóa hoặc trình diễn hóa quá mức, những lễ hội cộng đồng như Dương Nỗ nhắc lại giá trị nền tảng của văn hóa: bắt đầu từ ký ức nơi chốn, từ người dân sở tại, từ sự tham gia tự nhiên của cộng đồng.

     Nếu miền Bắc và miền Trung nổi bật với các sự kiện lễ hội, tưởng niệm, triển lãm và nghệ thuật chính luận, thì ở phía Nam, Liên hoan Đàn, hát dân ca Nam Bộ tại Cần Thơ cho thấy sức sống bền bỉ của nghệ thuật truyền thống trong đời sống đương đại. Với sự tham gia của đông đảo nghệ nhân, nhạc công, diễn viên không chuyên và nhiều tiết mục ở các thể loại khác nhau, liên hoan không chỉ là một cuộc thi hay một dịp biểu diễn, mà còn là cơ chế nuôi dưỡng phong trào. Dân ca Nam Bộ, đờn ca tài tử và các hình thức diễn xướng dân gian muốn sống lâu trong cộng đồng thì không thể chỉ nằm trong hồ sơ di sản, mà cần được hát lên, đàn lên, truyền dạy, giao lưu, thi thố và tiếp nhận bởi những thế hệ mới.

     Tháng 5/2026 cũng ghi nhận sự chuyển động đáng chú ý của các thiết chế nghệ thuật chuyên nghiệp. Nhà hát Tuổi Trẻ Việt Nam giới thiệu lịch diễn đa dạng, từ nhạc kịch, kịch nói đến các tác phẩm hướng đến nhiều nhóm khán giả khác nhau. Việc một nhà hát công lập chủ động làm mới lịch diễn, đa dạng hóa hình thức thể hiện và chú trọng tiếp cận khán giả trẻ cho thấy sân khấu đang tìm cách vượt qua tình trạng “đóng khung” trong một nhóm công chúng quen thuộc. Trong đời sống đô thị hôm nay, sân khấu không chỉ cạnh tranh với các loại hình giải trí số, mà còn phải chứng minh được khả năng đem lại trải nghiệm sống động, trực tiếp, giàu cảm xúc mà màn hình cá nhân không thể thay thế.

     Bên cạnh sân khấu, mỹ thuật và triển lãm tiếp tục là một dòng chảy nổi bật của tháng. Triển lãm “Sĩ tử 3 - Chuyện sĩ tử” tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám là một ví dụ thú vị về cách di sản giáo dục truyền thống được diễn giải bằng ngôn ngữ nghệ thuật đương đại. Văn Miếu vốn là biểu tượng của đạo học, khoa bảng và tinh thần hiếu học Việt Nam. Khi câu chuyện “sĩ tử” được kể lại bằng màu nước, tạo hình, sắp đặt hoặc những phương thức thị giác mới, công chúng hôm nay có cơ hội nhìn truyền thống khoa bảng không chỉ như một di tích để tham quan, mà như một ký ức văn hóa vẫn còn liên quan đến áp lực học hành, ước mơ lập thân, khát vọng tri thức và hành trình trưởng thành của người trẻ.

     Cùng mạch đó, các triển lãm mỹ thuật tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và một số không gian nghệ thuật ở Hà Nội trong tháng 5/2026 cho thấy đời sống thị giác đang ngày càng đa dạng. Từ giấy dó, sơn dầu, thư họa, nghệ thuật Phật giáo, mỹ thuật ứng dụng đến các thực hành đương đại, nghệ thuật không chỉ còn là câu chuyện của phòng tranh chuyên nghiệp, mà đang dần mở rộng sang những công chúng có nhu cầu thưởng thức, trải nghiệm và tìm kiếm sự đối thoại tinh thần. Một thành phố có đời sống triển lãm phong phú là một thành phố biết tạo chỗ cho suy tưởng, cho cái đẹp, cho những khoảng lặng cần thiết giữa nhịp sống gấp gáp.

     Đáng chú ý hơn, cuối tháng 5/2026, Hà Nội công bố Bản đồ mạng lưới các không gian văn hóa sáng tạo. Đây không chỉ là một hoạt động kỹ thuật nhằm giới thiệu địa chỉ, sự kiện hay tổ chức văn hóa. Nhìn rộng hơn, nó phản ánh sự chuyển động trong tư duy quản lý và phát triển văn hóa đô thị: từ việc coi văn hóa chủ yếu là hoạt động biểu diễn, lễ hội, bảo tồn, sang việc nhìn văn hóa như một hệ sinh thái sáng tạo. Trong hệ sinh thái ấy có bảo tàng, di tích, không gian nghệ thuật độc lập, doanh nghiệp sáng tạo, nhóm cộng đồng, nhà thiết kế, nghệ sĩ, tổ chức giáo dục, công nghệ và công chúng. Khi các điểm sáng tạo được kết nối bằng một bản đồ chung, thành phố có thêm một hạ tầng mềm để phát triển công nghiệp văn hóa.

     Tháng 5/2026 cũng cho thấy Việt Nam tiếp tục là điểm đến của các hoạt động giao lưu văn hóa quốc tế. Sự kiện “Mùa Hàn Quốc 2026” khai mạc tại Việt Nam với các chương trình biểu diễn, ballet đương đại, media art, âm nhạc và hòa nhạc cổ điển cho thấy giao lưu văn hóa Việt - Hàn đang đi sâu hơn vào lĩnh vực nghệ thuật chuyên nghiệp. Việc tác phẩm ballet đương đại lấy cảm hứng từ chiếc mũ truyền thống Hàn Quốc được trình diễn tại Hà Nội là một chi tiết giàu ý nghĩa. Nó cho thấy truyền thống, khi đi qua ngôn ngữ đương đại, có thể vượt biên giới quốc gia để trở thành chất liệu đối thoại giữa các nền văn hóa.

     Nhìn tổng thể, đời sống văn hóa, nghệ thuật Việt Nam trong tháng 5/2026 nổi lên ba mạch chính. Mạch thứ nhất là văn hóa ký ức, với các chương trình hướng về lịch sử dân tộc, Chủ tịch Hồ Chí Minh, chiến thắng Điện Biên Phủ, ngày giải phóng các địa phương và những địa danh gắn với hành trình cách mạng. Mạch thứ hai là văn hóa cộng đồng và di sản, thể hiện qua lễ hội đô thị, lễ hội làng, dân ca, dân vũ, nghệ thuật truyền thống và các hoạt động bảo tồn được đưa trở lại đời sống. Mạch thứ ba là văn hóa sáng tạo, với triển lãm đương đại, sân khấu mới, không gian sáng tạo, bản đồ văn hóa số và giao lưu nghệ thuật quốc tế.

     Điều đáng mừng là ba mạch ấy không tách rời nhau. Ký ức lịch sử đang được diễn giải bằng ngôn ngữ nghệ thuật mới. Di sản truyền thống đang tìm đường đến với công chúng trẻ. Không gian sáng tạo đương đại lại ngày càng quan tâm hơn đến căn tính văn hóa, chất liệu dân gian và bản sắc địa phương. Chính sự giao thoa này làm cho văn hóa tháng 5 không bị một màu. Nó vừa có sự trang trọng của những ngày kỷ niệm, vừa có sự rộn ràng của lễ hội, vừa có sự sâu lắng của triển lãm, vừa có sự tươi mới của sân khấu, giao lưu và sáng tạo.

     Từ những sự kiện diễn ra trong tháng, có thể thấy văn hóa Việt Nam đang đứng trước một yêu cầu kép. Một mặt, phải tiếp tục gìn giữ, tôn vinh, truyền cảm hứng từ lịch sử và di sản; mặt khác, phải đủ năng lực sáng tạo, tổ chức, truyền thông và kết nối để đưa các giá trị ấy vào đời sống hiện đại. Công chúng hôm nay không chỉ cần được “xem” văn hóa, mà còn muốn được tham gia, trải nghiệm, đối thoại và đồng sáng tạo. Vì vậy, thành công của các sự kiện văn hóa không chỉ nằm ở quy mô sân khấu, số lượng tiết mục hay nghi thức tổ chức, mà còn ở khả năng tạo dư âm, tạo thói quen thưởng thức và làm cho người dân cảm thấy văn hóa là một phần sống động của đời sống mình.

     Tháng 5/2026 khép lại, nhưng những gì diễn ra trong tháng cho thấy một tín hiệu tích cực: văn hóa, nghệ thuật đang ngày càng hiện diện đa dạng hơn trong không gian công cộng, thiết chế chuyên nghiệp, di tích lịch sử, bảo tàng, trường học, làng quê, đô thị và các nền tảng sáng tạo mới. Khi ký ức được đánh thức, di sản được làm mới, nghệ sĩ được cất tiếng, cộng đồng được tham gia và công chúng được đặt ở vị trí trung tâm, văn hóa không chỉ là phần trang trí cho đời sống xã hội. Văn hóa trở thành năng lượng tinh thần, thành sức mạnh mềm, thành nền tảng để mỗi địa phương và cả đất nước bước tiếp với bản lĩnh, chiều sâu và khát vọng sáng tạo của mình.