NGÀY QUỐC TẾ THIẾU NHI (1/6) VÀ LỜI HỨA CỦA NHỮNG NGƯỜI LỚN
- Thứ sáu - 29/05/2026 23:04
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Mỗi năm, cứ đến Ngày Quốc tế Thiếu nhi 1/6, trẻ em lại được nhận thêm những món quà, những lời chúc, những buổi liên hoan, những chương trình văn nghệ rực rỡ sắc màu. Những điều đẹp đẽ và cần thiết ấy đem lại cho tuổi thơ niềm vui, tiếng cười, những ký ức trong trẻo và niềm hy vọng để các em mang theo trên hành trình lớn lên, trở thành những công dân hữu ích cho xã hội.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở bánh kẹo, đồ chơi, bóng bay và sân khấu, ngày 1/6 rất dễ trở thành một ngày lễ của biểu tượng và những cảm xúc nhất thời. Bởi sau những niềm vui ấy vẫn còn những điều trăn trở và còn đó lời hứa lớn hơn của người lớn đối với tuổi thơ: không chỉ trao cho các em quà tặng, lời chúc, những cái ôm, mà còn phải biết thấu hiểu, tôn trọng, bảo vệ và thực thi quyền của các em bằng những lời nói, hành động cụ thể, thiết thực trong đời sống hằng ngày, từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng xã hội.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở bánh kẹo, đồ chơi, bóng bay và sân khấu, ngày 1/6 rất dễ trở thành một ngày lễ của biểu tượng và những cảm xúc nhất thời. Bởi sau những niềm vui ấy vẫn còn những điều trăn trở và còn đó lời hứa lớn hơn của người lớn đối với tuổi thơ: không chỉ trao cho các em quà tặng, lời chúc, những cái ôm, mà còn phải biết thấu hiểu, tôn trọng, bảo vệ và thực thi quyền của các em bằng những lời nói, hành động cụ thể, thiết thực trong đời sống hằng ngày, từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng xã hội.
Ngày Quốc tế Thiếu nhi, vì vậy, không chỉ là ngày của trẻ em, cũng không chỉ là dịp để người lớn tôn vinh những giá trị trong trẻo của tuổi thơ mà phải là ngày người lớn phải tự nhìn lại mình, tự soi vào trách nhiệm của mình để hỏi: chúng ta đã thật sự làm được gì cho trẻ em? Soi vào cách chúng ta yêu thương trẻ em, cách chúng ta dạy dỗ trẻ em, cách chúng ta lắng nghe trẻ em, cách ta phản ứng trước những tổn thương của trẻ em và cả cách chúng ta xây dựng một môi trường sống để các em có thể lớn lên trong an toàn, nhân ái và niềm tin. Một xã hội có thật sự văn minh hay không, nhiều khi không chỉ đo bằng những tòa nhà cao, những con đường rộng, những thành tựu công nghệ hay những chỉ số tăng trưởng, mà còn đo bằng một câu hỏi rất giản dị: trong xã hội ấy, một đứa trẻ có được bảo vệ, được lắng nghe, được yêu thương và được lớn lên đúng với phẩm giá của mình hay không.
1. Yêu trẻ em không chỉ là chăm sóc, mà còn là đồng hành và tôn trọng
Trong văn hóa Việt Nam, trẻ em luôn được nhìn bằng ánh mắt trìu mến. Ta vẫn nói “trẻ em như búp trên cành”, vẫn xem con cháu là tương lai của gia đình, của dòng họ, của đất nước. Nhưng chính trong tình yêu thương ấy, đôi khi người lớn lại dễ quên rằng trẻ em không phải là tài sản của cha mẹ, không phải là phần kéo dài của ước mơ người lớn, càng không phải là một “người lớn thu nhỏ” để có thể áp vào đó những kỳ vọng, tiêu chuẩn và áp lực vượt quá sức chịu đựng của các em. Vẫn có những đứa trẻ được yêu thương rất nhiều nhưng ít chưa được tôn trọng đúng cách và phù hợp.
Được ăn ngon, mặc đẹp, học trường tốt, học thêm đủ môn, nhưng lại chưa có quyền nói ra điều mình thật sự nghĩ. Có em được người lớn đầu tư cho học ngoại ngữ, học đàn, học vẽ, học kỹ năng, nhưng lại thiếu một khoảng thời gian tự do để chơi, để thở, để được sống đúng với nhịp tuổi thơ. Có em luôn ngoan ngoãn, lễ phép, đạt điểm cao, biết làm vừa lòng người lớn, nhưng bên trong lại chất chứa cô đơn, lo âu, tự ti và mệt mỏi.
Quyền trẻ em vì thế bắt đầu từ những điều nhỏ trong cuộc sống mà mọi người lớn phải luôn ý thức, trao cho các em quyền đó. Đó là quyền được nói mà không bị quát mắng ngay lập tức, quyền được có “sai lầm” nhất thời và được “sửa sai” trước những va vấp cuộc sống, quyền được người lớn giải thích thay vì chỉ ra lệnh, quyền được nghỉ ngơi, vui chơi sau những giờ học căng thẳng, quyền được bảo vệ trước những lời xúc phạm nhân danh dạy dỗ, quyền được có một đời sống tinh thần lành mạnh chứ không chỉ có bảng “thành tích” đẹp.
Yêu trẻ em, vì thế, không thể chỉ là cho các em những gì người lớn cho là tốt. Yêu trẻ em còn là học cách nhìn thế giới từ chiều cao của các em, từ nỗi sợ của các em, từ niềm vui của các em, từ những câu hỏi non nớt nhưng chân thật của các em. Khi người lớn biết tôn trọng trẻ em như một chủ thể đang lớn lên, tình yêu thương mới không trở thành áp đặt, chăm sóc mới không biến thành kiểm soát, giáo dục mới không trở thành sức ép vô hình đè nặng lên tuổi thơ.
Điều khó nhất của người lớn đôi khi không phải là mua cho trẻ một món quà, mà là biết dừng lại trước một cơn nóng giận, không phải là chọn cho trẻ một trường học tốt, mà là đồng hành cùng trẻ đi qua những ngày em thấy mình kém cỏi, không phải là nói “cha mẹ thương con”, mà là làm cho trẻ thật sự cảm thấy mình có một nơi để trở về, một người để tin cậy, một vòng tay không biến thành phán xét. Đó mới là chiều sâu của tình yêu thương và cách thực hiện quyền trẻ em hiệu quả nhất.
2. Quyền trẻ em không phải khẩu hiệu, mà là trách nhiệm chung trước những vấn nạn quanh các em
Những vụ việc bạo lực, xâm hại trẻ em thời gian qua tiếp tục làm xã hội đau xót và bất an. Theo thông tin được Báo Nhân Dân phản ánh khi đưa tin về Chiến dịch “Vì an toàn trẻ em Việt Nam”, chỉ trong chưa đầy 5 tháng đầu năm 2026, cả nước đã ghi nhận ít nhất 30 vụ bạo lực liên quan đến trẻ em được báo chí nêu, trong đó có 12 vụ bạo lực gia đình, 18 vụ bạo lực học đường và bạo lực trên không gian mạng.
Một số vụ việc nghiêm trọng, như trường hợp bé trai 2 tuổi ở Thành phố Hồ Chí Minh bị bạo hành, đã gây phẫn nộ trong dư luận. Riêng trong tháng 4/2026, theo Báo Pháp Luật TP.HCM dẫn báo cáo hoạt động của Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em 111, gần 75% vụ bạo lực trẻ em cần can thiệp do chính người thân của các em gây ra. Những con số ấy không chỉ là thống kê mà đó là những tiếng chuông rất buồn vang lên từ những nơi lẽ ra phải an toàn nhất đối với trẻ em: mái nhà, lớp học, khu phố, môi trường mạng và những mối quan hệ thân quen.
Điều đáng lo ngại là các nguy cơ xâm phạm quyền trẻ em không chỉ nằm ở những vụ việc nghiêm trọng được phát hiện, xử lý và đưa lên mặt báo. Trong đời sống hằng ngày, còn có những đứa trẻ phải lao động sớm, phải phụ giúp gia đình quá sức, phải rời xa việc học hoặc vừa học vừa gánh những trách nhiệm không phù hợp với tuổi thơ. Có em bị cuốn vào những công việc mưu sinh bấp bênh, thiếu an toàn, thiếu bảo vệ, để rồi tuổi thơ không còn là những năm tháng được học tập, vui chơi và phát triển, mà trở thành cuộc vật lộn quá sớm với cơm áo, với áp lực sinh tồn, với những thiệt thòi âm thầm không dễ nhìn thấy.
Bên cạnh xâm hại thể chất, xâm hại tinh thần đối với trẻ em cũng là một vấn đề rất đáng suy nghĩ. Có khi đó là một cái tát được biện minh bằng lý do “dạy cho nên người”. Có khi đó là một câu mắng của thầy cô khiến trẻ xấu hổ trước lớp. Có khi đó là những lời chì chiết, phủ nhận, nhục mạ ngay từ chính phụ huynh, làm trẻ dần tin rằng mình vô dụng, kém cỏi, không xứng đáng được yêu thương, không bằng “con nhà người ta” ... Những vết thương tinh thần ấy không phải lúc nào cũng có dấu vết trên thân thể, nhưng có thể hằn rất sâu trong ký ức, làm tổn thương lòng tự trọng, năng lực tin cậy và cảm giác an toàn của trẻ.
Trong nhà trường, bạo lực học đường không chỉ là những cú đánh, những cuộc xô xát hay những vụ việc gây chấn động dư luận mà còn là sự cô lập, miệt thị ngoại hình, chế giễu hoàn cảnh gia đình, tung tin đồn, đặt biệt danh ác ý, quay clip phát tán lên mạng, biến nỗi đau của một đứa trẻ thành trò cười của đám đông. Trên không gian mạng, bắt nạt trực tuyến càng trở nên phức tạp hơn, bởi một lời xúc phạm có thể lan rất nhanh, một hình ảnh riêng tư có thể bị chia sẻ không kiểm soát, một đứa trẻ có thể bị công kích ngay cả khi đã rời khỏi lớp học và trở về nhà. Khi ấy, nơi trú ẩn cuối cùng của trẻ cũng không còn thật sự yên ổn, bởi bạo lực có thể đi theo các em qua chiếc điện thoại, qua nhóm chat, qua mạng xã hội, qua những bình luận vô danh nhưng có sức sát thương rất thật.
Với tất cả những gì mặt trái đang xảy ra, thực hiện quyền trẻ em không phải là một khẩu hiệu đẹp để nhắc lại trong ngày lễ, mà phải trở thành trách nhiệm cụ thể của người lớn cần nhắc nhở nhau trong đời sống hằng ngày. Đó có thể là một lời xin lỗi của cha mẹ khi đã nóng giận quá mức với con, là một giáo viên biết dừng lại để hỏi học sinh vì sao em thay đổi, vì sao em im lặng, vì sao em không còn muốn đến lớp, là một nhà trường có các phòng tư vấn học đường hoạt động hiệu quả để trẻ em phản ánh khi bị bắt nạt, bị kỳ thị, bị xúc phạm hoặc bị xâm hại, là một khu dân cư không thờ ơ trước tiếng khóc, vết bầm, sự sợ hãi hay những dấu hiệu bất thường của một đứa trẻ, là việc người lớn không tùy tiện đăng hình ảnh, câu chuyện riêng tư của trẻ lên mạng xã hội chỉ để giải trí, khoe khoang hay câu tương tác.
UNICEF Việt Nam từng cảnh báo rằng tình trạng xâm hại, bạo lực với trẻ em vẫn là vấn đề phổ biến, trong đó kỷ luật bạo lực còn được chấp nhận ở nhiều cộng đồng và xâm hại trẻ em trên không gian mạng đang trở thành mối đe dọa đáng lo ngại khi trẻ em chưa có đầy đủ kiến thức, kỹ năng tự bảo vệ.
Bởi vậy, bảo vệ trẻ em không thể chỉ là phản ứng sau khi một vụ việc đau lòng đã xảy ra, càng không thể chỉ là sự phẫn nộ vài ngày trên dư luận mạng xã hội rồi lại lắng xuống. Công tác bảo vệ trẻ em phải hướng tới xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, can thiệp kịp thời, có sự đồng thuận, phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường, cơ quan chức năng và cộng đồng. Quyền trẻ em chỉ thật sự có ý nghĩa khi mỗi gia đình, mỗi lớp học, mỗi khu phố, mỗi nền tảng công nghệ, mỗi chính sách công đều tự tìm ra lời giải hữu hiệu cho những câu hỏi: những việc chúng ta đang cố gắng, đang làm có giúp trẻ em an toàn hơn, được tôn trọng hơn, được lắng nghe hơn và được phát triển tốt hơn hay không?
3. Lắng nghe để trao cho trẻ em một thế giới đáng tin cậy hơn
Trẻ em hôm nay lớn lên trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, giữa một thế giới rộng mở hơn, nhiều cơ hội hơn nhưng cũng nhiều áp lực hơn. Các em được tiếp cận công nghệ sớm hơn, biết nhiều hơn, học nhiều hơn, kết nối rộng hơn, nhưng cũng dễ cô đơn hơn, dễ bị so sánh hơn và dễ tổn thương hơn trước những chuẩn mực về thành công, sắc đẹp, năng lực, lối sống do xã hội người lớn và không gian mạng tạo ra. Có những đứa trẻ sống giữa đầy đủ vật chất nhưng vẫn thiếu cảm giác an toàn. Có những em ở trong gia đình tưởng như yên ổn nhưng lại rất cô độc, âm thầm rơi vào căng thẳng, lo âu, trầm cảm hoặc thu mình trong thế giới riêng. Có những em mỗi ngày đến trường, lên mạng rồi trở về nhà vẫn mang theo một guồng áp lực học tập, thi cử và kỳ vọng thành tích mà người lớn nhiều khi không kịp nhìn thấy, càng chưa kịp thấu hiểu.
Bảo vệ quyền trẻ em trong thời đại 4.0 không chỉ còn là câu chuyện bảo vệ các em khỏi bạo lực, xâm hại và những nguy cơ hữu hình, mà còn là bảo vệ đời sống tinh thần, cảm xúc, niềm tin và sự phát triển lành mạnh của các em. Một đứa trẻ không chỉ cần được ăn no, mặc ấm, học hành đầy đủ, mà còn cần có nơi để nói thật, có người để tin cậy, có cơ hội được giải thích, được chia sẻ và được cùng người lớn tháo gỡ những khó khăn của mình. Nói cách khác, quyền trẻ em trong xã hội hiện đại không chỉ là quyền được sống, được học tập, được vui chơi, mà còn là quyền được an toàn về tinh thần, được tham vấn khi cần, được bảo vệ trước áp lực vô hình và được chuẩn bị năng lực để tự bảo vệ mình trong đời sống thực cũng như trên không gian số.
Lắng nghe trẻ em không phải là chiều theo mọi đòi hỏi của trẻ, càng không phải là làm thay trẻ mọi việc. Lắng nghe là tạo ra một không gian đối thoại thân thiện để trẻ có thể nói thật về điều đang diễn ra trong đời sống của mình mà không sợ bị mắng, bị chê cười, bị kết án hay bị xem là “hoang tưởng”, “phi thực tế”. Người lớn có kỹ năng không chỉ hỏi trẻ em để kiểm tra, để phán xét, để tìm lỗi, mà phải hỏi để hiểu và tìm ra giải pháp giúp các em. Không chỉ nghe phần lời nói, mà còn phải nhận ra cả sự im lặng, nét mặt, thay đổi trong thói quen, sự sa sút trong học tập, sự cáu gắt bất thường, sự né tránh hoặc khép mình của trẻ.
Gia đình phải là điểm tựa đầu tiên để trẻ em có thể trở về với cảm giác an toàn và yêu thương. Khi cha mẹ đủ gần gũi để trẻ dám nói thật, đủ bình tĩnh để không biến mọi lỗi lầm thành sự trừng phạt, đủ kiên nhẫn để cùng con đi qua những “khủng hoảng” lứa tuổi đầu đời, gia đình mới thật sự là nơi nuôi dưỡng niềm tin, chứ không chỉ là nơi quản lý đời sống của trẻ. Nhà trường cũng không thể chỉ là nơi truyền đạt tri thức và đánh giá thành tích, mà cần trở thành một môi trường nhân văn, nơi học sinh được bảo vệ trước bạo lực học đường, bắt nạt, kỳ thị, xúc phạm và những tổn thương tinh thần, nơi các em có thể tìm những cơ chế giáo dục, hỗ trợ phù hợp khi gặp khó khăn.
Trong thế giới số, lắng nghe và bảo vệ trẻ em trên không gian mạng càng trở nên cấp thiết. Vì vậy, trao cho trẻ em một thế giới đáng tin cậy hơn không chỉ là xây thêm trường học, sân chơi, thư viện, thiết chế văn hóa, mà còn là xây dựng năng lực sống cho trẻ: năng lực nhận biết cảm xúc, năng lực nói ra khó khăn, năng lực tìm kiếm sự giúp đỡ, năng lực tự bảo vệ trước bạo lực, xâm hại và những quan hệ độc hại, năng lực sử dụng công nghệ an toàn, năng lực yêu thương chính mình và tôn trọng người khác.
Một xã hội vì trẻ em không thể chỉ nói về tương lai của trẻ em mà quên chăm lo hiện tại của các em. Trẻ em không chỉ là tương lai. Trẻ em là hiện tại, là trung tâm của nhịp sống xã hội công nghiệp đang vận hành xung quanh chúng ta. Các em đang sống, đang cảm nhận, đang vui buồn, đang tổn thương, đang hy vọng, đang cần được yêu thương, bảo vệ và tôn trọng ngay hôm nay. Không thể nói chờ đến tương lai mới chăm lo cho tương lai, bởi tương lai ấy đang ngồi trước mặt chúng ta trong hình hài một đứa trẻ.
Ngày 1/6 rồi sẽ qua. Bóng bay rồi sẽ xẹp, bánh kẹo rồi sẽ hết, sân khấu rồi sẽ tắt đèn. Nhưng điều còn lại không thể chỉ là dư âm của một ngày lễ, mà phải là lời hứa của những người lớn đối với trẻ em: ở đâu có trẻ em, ở đó phải có sự bảo vệ; ở đâu có tiếng nói của trẻ em, ở đó phải có người lắng nghe; ở đâu có tổn thương của trẻ em, ở đó không được phép có sự thờ ơ. Lời hứa ấy không nằm trong những điều lớn lao xa vời, mà bắt đầu từ từng mái nhà, từng lớp học, từng khu phố, từng không gian mạng, từng cách người lớn cúi xuống để hiểu, để ôm một đứa trẻ. Một xã hội biết giữ lời hứa với trẻ em là một xã hội biết giữ gìn phần trong trẻo nhất, nhân văn nhất và cũng tương lai nhất của chính mình.
1. Yêu trẻ em không chỉ là chăm sóc, mà còn là đồng hành và tôn trọng
Trong văn hóa Việt Nam, trẻ em luôn được nhìn bằng ánh mắt trìu mến. Ta vẫn nói “trẻ em như búp trên cành”, vẫn xem con cháu là tương lai của gia đình, của dòng họ, của đất nước. Nhưng chính trong tình yêu thương ấy, đôi khi người lớn lại dễ quên rằng trẻ em không phải là tài sản của cha mẹ, không phải là phần kéo dài của ước mơ người lớn, càng không phải là một “người lớn thu nhỏ” để có thể áp vào đó những kỳ vọng, tiêu chuẩn và áp lực vượt quá sức chịu đựng của các em. Vẫn có những đứa trẻ được yêu thương rất nhiều nhưng ít chưa được tôn trọng đúng cách và phù hợp.
Được ăn ngon, mặc đẹp, học trường tốt, học thêm đủ môn, nhưng lại chưa có quyền nói ra điều mình thật sự nghĩ. Có em được người lớn đầu tư cho học ngoại ngữ, học đàn, học vẽ, học kỹ năng, nhưng lại thiếu một khoảng thời gian tự do để chơi, để thở, để được sống đúng với nhịp tuổi thơ. Có em luôn ngoan ngoãn, lễ phép, đạt điểm cao, biết làm vừa lòng người lớn, nhưng bên trong lại chất chứa cô đơn, lo âu, tự ti và mệt mỏi.
Quyền trẻ em vì thế bắt đầu từ những điều nhỏ trong cuộc sống mà mọi người lớn phải luôn ý thức, trao cho các em quyền đó. Đó là quyền được nói mà không bị quát mắng ngay lập tức, quyền được có “sai lầm” nhất thời và được “sửa sai” trước những va vấp cuộc sống, quyền được người lớn giải thích thay vì chỉ ra lệnh, quyền được nghỉ ngơi, vui chơi sau những giờ học căng thẳng, quyền được bảo vệ trước những lời xúc phạm nhân danh dạy dỗ, quyền được có một đời sống tinh thần lành mạnh chứ không chỉ có bảng “thành tích” đẹp.
Yêu trẻ em, vì thế, không thể chỉ là cho các em những gì người lớn cho là tốt. Yêu trẻ em còn là học cách nhìn thế giới từ chiều cao của các em, từ nỗi sợ của các em, từ niềm vui của các em, từ những câu hỏi non nớt nhưng chân thật của các em. Khi người lớn biết tôn trọng trẻ em như một chủ thể đang lớn lên, tình yêu thương mới không trở thành áp đặt, chăm sóc mới không biến thành kiểm soát, giáo dục mới không trở thành sức ép vô hình đè nặng lên tuổi thơ.
Điều khó nhất của người lớn đôi khi không phải là mua cho trẻ một món quà, mà là biết dừng lại trước một cơn nóng giận, không phải là chọn cho trẻ một trường học tốt, mà là đồng hành cùng trẻ đi qua những ngày em thấy mình kém cỏi, không phải là nói “cha mẹ thương con”, mà là làm cho trẻ thật sự cảm thấy mình có một nơi để trở về, một người để tin cậy, một vòng tay không biến thành phán xét. Đó mới là chiều sâu của tình yêu thương và cách thực hiện quyền trẻ em hiệu quả nhất.
2. Quyền trẻ em không phải khẩu hiệu, mà là trách nhiệm chung trước những vấn nạn quanh các em
Những vụ việc bạo lực, xâm hại trẻ em thời gian qua tiếp tục làm xã hội đau xót và bất an. Theo thông tin được Báo Nhân Dân phản ánh khi đưa tin về Chiến dịch “Vì an toàn trẻ em Việt Nam”, chỉ trong chưa đầy 5 tháng đầu năm 2026, cả nước đã ghi nhận ít nhất 30 vụ bạo lực liên quan đến trẻ em được báo chí nêu, trong đó có 12 vụ bạo lực gia đình, 18 vụ bạo lực học đường và bạo lực trên không gian mạng.
Một số vụ việc nghiêm trọng, như trường hợp bé trai 2 tuổi ở Thành phố Hồ Chí Minh bị bạo hành, đã gây phẫn nộ trong dư luận. Riêng trong tháng 4/2026, theo Báo Pháp Luật TP.HCM dẫn báo cáo hoạt động của Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em 111, gần 75% vụ bạo lực trẻ em cần can thiệp do chính người thân của các em gây ra. Những con số ấy không chỉ là thống kê mà đó là những tiếng chuông rất buồn vang lên từ những nơi lẽ ra phải an toàn nhất đối với trẻ em: mái nhà, lớp học, khu phố, môi trường mạng và những mối quan hệ thân quen.
Điều đáng lo ngại là các nguy cơ xâm phạm quyền trẻ em không chỉ nằm ở những vụ việc nghiêm trọng được phát hiện, xử lý và đưa lên mặt báo. Trong đời sống hằng ngày, còn có những đứa trẻ phải lao động sớm, phải phụ giúp gia đình quá sức, phải rời xa việc học hoặc vừa học vừa gánh những trách nhiệm không phù hợp với tuổi thơ. Có em bị cuốn vào những công việc mưu sinh bấp bênh, thiếu an toàn, thiếu bảo vệ, để rồi tuổi thơ không còn là những năm tháng được học tập, vui chơi và phát triển, mà trở thành cuộc vật lộn quá sớm với cơm áo, với áp lực sinh tồn, với những thiệt thòi âm thầm không dễ nhìn thấy.
Bên cạnh xâm hại thể chất, xâm hại tinh thần đối với trẻ em cũng là một vấn đề rất đáng suy nghĩ. Có khi đó là một cái tát được biện minh bằng lý do “dạy cho nên người”. Có khi đó là một câu mắng của thầy cô khiến trẻ xấu hổ trước lớp. Có khi đó là những lời chì chiết, phủ nhận, nhục mạ ngay từ chính phụ huynh, làm trẻ dần tin rằng mình vô dụng, kém cỏi, không xứng đáng được yêu thương, không bằng “con nhà người ta” ... Những vết thương tinh thần ấy không phải lúc nào cũng có dấu vết trên thân thể, nhưng có thể hằn rất sâu trong ký ức, làm tổn thương lòng tự trọng, năng lực tin cậy và cảm giác an toàn của trẻ.
Trong nhà trường, bạo lực học đường không chỉ là những cú đánh, những cuộc xô xát hay những vụ việc gây chấn động dư luận mà còn là sự cô lập, miệt thị ngoại hình, chế giễu hoàn cảnh gia đình, tung tin đồn, đặt biệt danh ác ý, quay clip phát tán lên mạng, biến nỗi đau của một đứa trẻ thành trò cười của đám đông. Trên không gian mạng, bắt nạt trực tuyến càng trở nên phức tạp hơn, bởi một lời xúc phạm có thể lan rất nhanh, một hình ảnh riêng tư có thể bị chia sẻ không kiểm soát, một đứa trẻ có thể bị công kích ngay cả khi đã rời khỏi lớp học và trở về nhà. Khi ấy, nơi trú ẩn cuối cùng của trẻ cũng không còn thật sự yên ổn, bởi bạo lực có thể đi theo các em qua chiếc điện thoại, qua nhóm chat, qua mạng xã hội, qua những bình luận vô danh nhưng có sức sát thương rất thật.
Với tất cả những gì mặt trái đang xảy ra, thực hiện quyền trẻ em không phải là một khẩu hiệu đẹp để nhắc lại trong ngày lễ, mà phải trở thành trách nhiệm cụ thể của người lớn cần nhắc nhở nhau trong đời sống hằng ngày. Đó có thể là một lời xin lỗi của cha mẹ khi đã nóng giận quá mức với con, là một giáo viên biết dừng lại để hỏi học sinh vì sao em thay đổi, vì sao em im lặng, vì sao em không còn muốn đến lớp, là một nhà trường có các phòng tư vấn học đường hoạt động hiệu quả để trẻ em phản ánh khi bị bắt nạt, bị kỳ thị, bị xúc phạm hoặc bị xâm hại, là một khu dân cư không thờ ơ trước tiếng khóc, vết bầm, sự sợ hãi hay những dấu hiệu bất thường của một đứa trẻ, là việc người lớn không tùy tiện đăng hình ảnh, câu chuyện riêng tư của trẻ lên mạng xã hội chỉ để giải trí, khoe khoang hay câu tương tác.
UNICEF Việt Nam từng cảnh báo rằng tình trạng xâm hại, bạo lực với trẻ em vẫn là vấn đề phổ biến, trong đó kỷ luật bạo lực còn được chấp nhận ở nhiều cộng đồng và xâm hại trẻ em trên không gian mạng đang trở thành mối đe dọa đáng lo ngại khi trẻ em chưa có đầy đủ kiến thức, kỹ năng tự bảo vệ.
Bởi vậy, bảo vệ trẻ em không thể chỉ là phản ứng sau khi một vụ việc đau lòng đã xảy ra, càng không thể chỉ là sự phẫn nộ vài ngày trên dư luận mạng xã hội rồi lại lắng xuống. Công tác bảo vệ trẻ em phải hướng tới xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, can thiệp kịp thời, có sự đồng thuận, phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường, cơ quan chức năng và cộng đồng. Quyền trẻ em chỉ thật sự có ý nghĩa khi mỗi gia đình, mỗi lớp học, mỗi khu phố, mỗi nền tảng công nghệ, mỗi chính sách công đều tự tìm ra lời giải hữu hiệu cho những câu hỏi: những việc chúng ta đang cố gắng, đang làm có giúp trẻ em an toàn hơn, được tôn trọng hơn, được lắng nghe hơn và được phát triển tốt hơn hay không?
3. Lắng nghe để trao cho trẻ em một thế giới đáng tin cậy hơn
Trẻ em hôm nay lớn lên trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, giữa một thế giới rộng mở hơn, nhiều cơ hội hơn nhưng cũng nhiều áp lực hơn. Các em được tiếp cận công nghệ sớm hơn, biết nhiều hơn, học nhiều hơn, kết nối rộng hơn, nhưng cũng dễ cô đơn hơn, dễ bị so sánh hơn và dễ tổn thương hơn trước những chuẩn mực về thành công, sắc đẹp, năng lực, lối sống do xã hội người lớn và không gian mạng tạo ra. Có những đứa trẻ sống giữa đầy đủ vật chất nhưng vẫn thiếu cảm giác an toàn. Có những em ở trong gia đình tưởng như yên ổn nhưng lại rất cô độc, âm thầm rơi vào căng thẳng, lo âu, trầm cảm hoặc thu mình trong thế giới riêng. Có những em mỗi ngày đến trường, lên mạng rồi trở về nhà vẫn mang theo một guồng áp lực học tập, thi cử và kỳ vọng thành tích mà người lớn nhiều khi không kịp nhìn thấy, càng chưa kịp thấu hiểu.
Bảo vệ quyền trẻ em trong thời đại 4.0 không chỉ còn là câu chuyện bảo vệ các em khỏi bạo lực, xâm hại và những nguy cơ hữu hình, mà còn là bảo vệ đời sống tinh thần, cảm xúc, niềm tin và sự phát triển lành mạnh của các em. Một đứa trẻ không chỉ cần được ăn no, mặc ấm, học hành đầy đủ, mà còn cần có nơi để nói thật, có người để tin cậy, có cơ hội được giải thích, được chia sẻ và được cùng người lớn tháo gỡ những khó khăn của mình. Nói cách khác, quyền trẻ em trong xã hội hiện đại không chỉ là quyền được sống, được học tập, được vui chơi, mà còn là quyền được an toàn về tinh thần, được tham vấn khi cần, được bảo vệ trước áp lực vô hình và được chuẩn bị năng lực để tự bảo vệ mình trong đời sống thực cũng như trên không gian số.
Lắng nghe trẻ em không phải là chiều theo mọi đòi hỏi của trẻ, càng không phải là làm thay trẻ mọi việc. Lắng nghe là tạo ra một không gian đối thoại thân thiện để trẻ có thể nói thật về điều đang diễn ra trong đời sống của mình mà không sợ bị mắng, bị chê cười, bị kết án hay bị xem là “hoang tưởng”, “phi thực tế”. Người lớn có kỹ năng không chỉ hỏi trẻ em để kiểm tra, để phán xét, để tìm lỗi, mà phải hỏi để hiểu và tìm ra giải pháp giúp các em. Không chỉ nghe phần lời nói, mà còn phải nhận ra cả sự im lặng, nét mặt, thay đổi trong thói quen, sự sa sút trong học tập, sự cáu gắt bất thường, sự né tránh hoặc khép mình của trẻ.
Gia đình phải là điểm tựa đầu tiên để trẻ em có thể trở về với cảm giác an toàn và yêu thương. Khi cha mẹ đủ gần gũi để trẻ dám nói thật, đủ bình tĩnh để không biến mọi lỗi lầm thành sự trừng phạt, đủ kiên nhẫn để cùng con đi qua những “khủng hoảng” lứa tuổi đầu đời, gia đình mới thật sự là nơi nuôi dưỡng niềm tin, chứ không chỉ là nơi quản lý đời sống của trẻ. Nhà trường cũng không thể chỉ là nơi truyền đạt tri thức và đánh giá thành tích, mà cần trở thành một môi trường nhân văn, nơi học sinh được bảo vệ trước bạo lực học đường, bắt nạt, kỳ thị, xúc phạm và những tổn thương tinh thần, nơi các em có thể tìm những cơ chế giáo dục, hỗ trợ phù hợp khi gặp khó khăn.
Trong thế giới số, lắng nghe và bảo vệ trẻ em trên không gian mạng càng trở nên cấp thiết. Vì vậy, trao cho trẻ em một thế giới đáng tin cậy hơn không chỉ là xây thêm trường học, sân chơi, thư viện, thiết chế văn hóa, mà còn là xây dựng năng lực sống cho trẻ: năng lực nhận biết cảm xúc, năng lực nói ra khó khăn, năng lực tìm kiếm sự giúp đỡ, năng lực tự bảo vệ trước bạo lực, xâm hại và những quan hệ độc hại, năng lực sử dụng công nghệ an toàn, năng lực yêu thương chính mình và tôn trọng người khác.
Một xã hội vì trẻ em không thể chỉ nói về tương lai của trẻ em mà quên chăm lo hiện tại của các em. Trẻ em không chỉ là tương lai. Trẻ em là hiện tại, là trung tâm của nhịp sống xã hội công nghiệp đang vận hành xung quanh chúng ta. Các em đang sống, đang cảm nhận, đang vui buồn, đang tổn thương, đang hy vọng, đang cần được yêu thương, bảo vệ và tôn trọng ngay hôm nay. Không thể nói chờ đến tương lai mới chăm lo cho tương lai, bởi tương lai ấy đang ngồi trước mặt chúng ta trong hình hài một đứa trẻ.
Ngày 1/6 rồi sẽ qua. Bóng bay rồi sẽ xẹp, bánh kẹo rồi sẽ hết, sân khấu rồi sẽ tắt đèn. Nhưng điều còn lại không thể chỉ là dư âm của một ngày lễ, mà phải là lời hứa của những người lớn đối với trẻ em: ở đâu có trẻ em, ở đó phải có sự bảo vệ; ở đâu có tiếng nói của trẻ em, ở đó phải có người lắng nghe; ở đâu có tổn thương của trẻ em, ở đó không được phép có sự thờ ơ. Lời hứa ấy không nằm trong những điều lớn lao xa vời, mà bắt đầu từ từng mái nhà, từng lớp học, từng khu phố, từng không gian mạng, từng cách người lớn cúi xuống để hiểu, để ôm một đứa trẻ. Một xã hội biết giữ lời hứa với trẻ em là một xã hội biết giữ gìn phần trong trẻo nhất, nhân văn nhất và cũng tương lai nhất của chính mình.