ĐỜI SỐNG VĂN HÓA DÒNG HỌ Ở MỘT LÀNG VEN BIỂN HIỆN NAY (Trường hợp làng Lễ Thần, xã Thái Ninh, tỉnh Hưng Yên)
- Thứ hai - 25/05/2026 02:36
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Dòng họ là mối quan hệ dựa trên cơ sở của sự liên kết về huyết thống của các nhóm cư dân ở những môi trường cư trú nhất đinh. Từ trước đến nay, dòng họ vẫn luôn là nhân tố quan trọng có vai trò quyết định sự phát triển và làm nên diện mạo văn hóa của mỗi làng quê ở nước ta. Bài viết này nghiên cứu về đời sống văn hóa, những sinh hoạt văn hoá của dòng họ, trong mối quan hệ đa chiều ở một làng ven biển, qua đó cho thấy vai trò của các mối quan hệ dòng họ và những giá trị của văn hóa dòng họ trong đời sống đương đại.
Ở nước ta, dòng họ có vai trò quan trọng trong đời sống văn hoá mỗi cộng đồng cư dân. Đời sống văn hoá dòng họ ở Việt Nam bao gồm hệ thống các giá trị vật thể (từ đường, gia phả, lăng mộ) và phi vật thể (tục thờ cúng, gia huấn, quy ước) được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những giấ trị văn hoá của dòng họ là bộ phận quan trọng của văn hoá dân tộc, là hồn cốt của mỗi cộng đồng cư dân. Nơi đây là chiếc nôi giáo dục truyền thống, giữ vai trò quan trọng trong việc gắn kết cộng đồng huyết thống, tôn vinh truyền thống hiếu học, cần cù, uống nước nhớ nguồn, và góp phần làm phong phú bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam từ trong truyền thống đến hiện nay. Đặc biệt, ở làng quê ven biển, dòng họ không chỉ có vai trò quan trọng trong cố kết cộng đồng cư dân mà con hun đúc lên bản lĩnh, trí tuệ và cốt cách của cá nhân của mỗi thành viên dòng họ, có những đóng góp đáng kể đối với xã hội.
Làng Lễ Thần nay gồm 02 thôn Lễ Thần Đông và thôn Lễ Thần thuộc xã Thái Ninh, tỉnh Hưng Yên có diện tích tự nhiên khoảng gần 200 ha, cách bờ biển 04 km, nằm trên quốc lộ 37B, cách quốc lộ ven biển 01 km. Phía tây giáp làng Văn Hàn, Vũ Công, phía nam giáp làng Bắc Tân, Lục Bắc phía đông giáp làng Thùy Dương, phía Bắc giáp sông Tam Kỳ và phần ruộng đất canh tác của làng Bằng Lương.
Thuộc vùng đất có địa hình cao hơn, đất pha cát nên ngoài việc cấy trồng lúa nước, từ xa xưa cư dân đã phát triển nghề trồng dưa hấu, thuốc lào, trồng rau và gieo ươm cây giống rau màu. Ngoài ra bà con còn có nghề phụ đan lát mây tre trong những tháng nông nhàn làm ra những sản phẩm phục vụ đời sống dân sinh. Người dân làng Lễ Thần cần cù trong lao động sản xuất, với nghề trồng rau màu phải “một nắng hai sương” mới làm ra những sản phẩm rau củ quả tươi ngon cung cấp cho các chợ truyền thống trong khu vực.
Với truyền thống cách mạng, trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ xâm lược, nhân dân trong làng đã tích cực lao động sản xuất và động viên con em lên đường nhập ngũ bảo vệ Tổ quốc, góp phần xây dựng tỉnh Thái Bình là địa phương nông nghiệp đầu tiên trên toàn quốc đạt sản lượng 5 tấn thóc/ha vào năm 1965, là hậu phương lớn với phong trào “thóc thừa cân, quân vượt mức”.
Có nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng do đặc trưng của quá trình sản xuất nông nghiệp, người nông dân phải chống chọi với khí hậu khắc nghiêt và thiên tai, địch họa. Để có đủ sức mạnh chiến thắng sự nghiệt ngã đó, người nông dân phải liên kết chặt chẽ với nhau. Sự liên kết đầu tiên trong làng là dòng họ. Quan hệ dòng họ là mối quan hệ giữa những người trong một tổ chức xã hội truyền thống có cùng huyết thống hoặc có quan hệ thân tộc thông qua hôn nhân.
Do sống chung trong một làng, các dòng họ lại có một quan hệ thâm tình từ quan hệ hôn nhân giữa các thành viên trong các họ với nhau. Ngày xưa ở nông thôn chủ yếu lấy vợ, lấy chồng cùng làng, vì cho rằng người trong cùng một làng sẽ hiểu rõ về “đường ăn nết ở” của nhau hơn, theo quan niệm “trâu ta ăn cỏ đồng ta”. Chính vì thế thành viên của họ này lại là con cháu của họ kia. Trong mối quan hệ về huyết thống chằng chịt, nhiều chiều giữa các dòng họ trong nhiều đời, làng Lễ Thần gần như là một đại gia tộc gần gũi. Chính vì sự gần gũi trong mối quan hệ giữa những người cùng làng, mặc dù làng có hơn một ngàn dân nhưng mọi người đều biết nhau. Đi ra ngoài làm ăn nếu là người cùng làng thì có thể coi nhau như anh em.
3. Các giá trị văn hoá vật thể của dòng họ làng Lễ Thần
Đặc trưng kiến trúc và việc tôn tạo, xây dựng từ đường các dòng họ
Sau một thời gian dài vai trò của dòng họ không được quan tâm vì cho rằng quan hệ gia tộc, dòng họ là sản phẩm của chế độ phong kiến xưa cũ, lạc hậu. Nhưng khi công cuộc đổi mới kinh tế - xã hội được Đảng ta phát động vào năm 1986, vai trò của dòng họ đã được coi trọng và có vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của mỗi con người. Từ đó vai trò của dòng họ trong đời sống tình cảm và tâm linh được thừa nhận.
Các vùng quê nói chung cũng như làng Lễ Thần nói riêng hoạt động của dòng họ dần dần được khôi phục theo nền nếp như xưa. Theo thời gian những ngôi từ đường cổ trong làng đã hư hỏng, đến nay các dòng họ trong làng đã khôi phục, lập từ đường mới khang trang đáp ứng việc thờ cúng và nhu cầu sinh hoạt chung trong những ngày lễ lạt. Có 02 ngôi từ đường cổ (của họ Tạ Hữu và Phạm Quang) trên một trăm tuổi đã được gìn giữ còn nguyên vẹn đây là những báu vật mà tổ tiên còn lưu lại cho hậu thế. Một số chi họ trong các dòng họ có đông con cháu nay xây thêm từ đường nhỏ để phục vụ việc thờ cúng Tổ tiên được thuận lợi và tôn nghiêm.
Qua khảo sát 02 ngôi từ đường cổ trong làng cho thấy có các điểm chung về phong cách kiến trúc mang đăc trưng riêng (hình 1). Quần thể từ đường được thiết kế hình chữ Nhị: (i) Phần Hậu cung nơi đặt bàn thờ Tổ, (ii) Nhà Tiền đường nơi sinh hoạt chung của con cháu. Hậu cung được thiết kế mái vòm, lợp ngói mũi, các góc có đao cuốn cong hoặc đấu. Nhà Tiền đường được thiết kế 05 gian ở phía trước cửa rộng suốt 3 gian thông thoáng. Giữa nhà Tiền đường và Hậu cung cách nhau 02 mét có một khoảng sân được thiết kế bể cá và hòn non bộ, cây cảnh. Qua đặc điểm trên ta thấy những ngôi từ đường này được thiết kế mang những nét đặc trưng như móng gạch nung giật cấp chắc chắn, nhà Hậu cung và nhà Tiền đường đều thiệt kế thấp để tránh bão gió của vùng ven biển. Cửa rộng thoáng, sân trước rộng rãi thể hiện tính cách khoáng đạt của cư dân ven biển.
Do thời gian chiến tranh, loạn lạc và điều kiện lưu giữ không được tốt nên các dòng họ trong làng không còn lưu giữ được nguyên bản các tộc phả, gia phả của các cụ đời xa xưa truyền lại[3]. Nhưng sau khi được khôi phục và kiện toàn, đến nay các dòng họ trong làng đã lập gia phả hoặc sưu tầm lập sơ đồ phả hệ để con cháu thấy được mối quan hệ ngôi thứ trong gia tộc.
4. Giá trị văn hoá phi vật thể của dòng họ ở Lễ Thần
Tổ chức chạp họ (chạp tổ) hàng năm
Tất cả các dòng họ trong làng đều tổ chức lễ chạp họ vào tháng Chạp hằng năm, vào một ngày nhất định cho mỗi dòng họ, thường là sau ngày mồng mười. Nếu họ nào có ngày giỗ Tổ trong tháng Chạp thì có thể “kéo giỗ làm chạp”, tổ chức chạp họ vào ngày giỗ Tổ. Lễ chạp họ thường được tổ chức với thành phần là đại diện các hộ gia đình trong họ nội (đầu đinh). Một vài dòng họ tổ chức chạp họ thành phần tham dự có cả các con cháu thuộc họ nội và họ ngoại như họ Phạm Xuân, Tạ Ngọc, Tạ Hữu.
Ngày chạp họ có nhiều lễ nghi được lưu truyền từ xa xưa đến nay vẫn được thực hiện một cách bài bản:
Tảo mộ: làng Lễ Thần từ xưa không có tục lệ tảo mộ vào dịp tiết Thanh minh, nên lễ chạp họ cũng là ngày tảo mộ, con cháu sửa sang phần mộ Tổ tiên để tỏ lòng thành kính của người đang sống với người đã khuất, việc này thường được thực hiện trước hôm tổ chức chạp họ một ngày. Sau khi sửa sang mồ mả, con cháu thắp hương cung thỉnh vong linh Tổ tiên trở về nhà thờ họ để con cháu trong dòng tộc được bái yết, và mời Tổ tiên về hưởng tết Nguyên đán.
Cúng tổ tại từ đường họ: lễ cúng Tổ tại từ đường trong ngày chạp họ được coi là việc quan trọng nhất trong chương trình tổ chức chạp họ. Nghi thức lễ Tổ trong ngày chạp họ có dòng họ tổ chức lễ dâng hương tế Tổ (có kèn trống, kiệu rước và thực hiện theo nghi lễ truyền thống) theo chu kỳ cứ 05 năm một lần như họ Tạ Hữu, Tạ Ngọc (hình 2).
Mặc dù có thể trùng với giai đoạn cấy vụ chiêm hoặc công việc cuối năm bề bộn nhưng mỗi gia đình đều có một đại diện tham dự. Từ sáng sớm con cháu quây quần trong nhà thờ họ để sắp lễ cúng Tổ. Các dòng họ lớn đông con cháu tham dự thường tổ chức dựng rạp và giết lợn làm lễ cúng. Mọi việc xong xuôi, ông Trưởng họ là chủ lễ làm lễ cúng, đại diện những gia đình trong dòng họ thắp hương kính cẩn tạ ơn Tổ tiên và mời các cụ về thụ hưởng lễ vật. Sau khi lễ cúng đã đi hết tuần hương thì con cháu quây quần bên nhau để ăn uống vui vẻ trong không khi ấm cúng của đại gia đình.
Ngoài việc chuẩn bị cỗ cúng Tổ và ăn uống tại nhà từ đường thì các dòng họ còn dành một phần (thịt và xôi) để chia cho các gia đình mang về cho con cháu ở nhà cũng được hưởng lộc Tổ - một nét văn hóa rất nhân văn từ xưa được lưu truyền đến nay.
Tổng kết công tác chung của dòng họ trong một năm
Sau khi con cháu thụ lộc Tổ ăn uống đã xong, công việc tổng kết hoạt động chung của dòng họ trong một năm được ông Trưởng họ hoặc Chủ tịch Hội đồng gia tộc chủ trì, ngoài những nội dung tài chính, phục vụ ra thì các dòng họ đều quan tâm đến tổng kết nêu gương các hoạt động tương trợ giúp đỡ nhau, nêu gương những cá nhân, gia đình có tinh thần xây dựng gia tộc. Thống nhất phương hướng cho năm tới cụ thể là đề ra những nội dung gì cần sự đóng góp của con cháu cho việc lớn như xây sửa mồ mả, tu sửa từ đường, mua sắm đồ thờ phục vụ việc thờ cúng Tổ tiên.
Đặc biệt chú ý trong nhiều năm qua hầu hết các dòng họ đã quan tâm đến công tác khuyến học, có biện pháp động viên giúp đỡ các cháu có hoàn cảnh khó khăn vươn lên trong học tập, khen thưởng các cháu học giỏi và đỗ đạt. Một số dòng họ đã tiến hành xây dựng quỹ khuyến học và làm tốt công tác khuyến học, khuyến tài.
5. Vai trò của các dòng họ trong đời sống kinh tế - xã hội làng Lễ Thần
Như đã nêu ở trên, sự liên kết huyết thống trong quan hệ dòng họ được hình thành sớm nhất trong sự phát triển của loài người với mục đích ban đầu là tạo nên sức mạnh chiến thắng thiên tai, hỗ trợ nhau trong công cuộc sinh tồn. Điều này cũng có thể thấy qua việc cư trú của mỗi dòng họ trong làng Lễ Thần thường quây quần trong một khu vực, anh em trong cùng dòng họ từ xưa thường ở gần nhau theo đúng ý nghĩa “hàng xóm tắt lửa tối đèn có nhau”, đồng thời có thể hỗ trợ nhau một cách tốt nhất trong công việc lao động hàng ngày. Đối với những việc khó, những việc cần phải huy động sức lực của nhiều người trong khu xóm, họ hàng đều được hỗ trợ một cách tốt nhất. Giai đoạn kinh tế khó khăn là lúc mà tinh thần dòng họ trong làng được phát huy mạnh mẽ nhất. Đó là lúc một gia đình trong họ làm nhà, chuyển nhà (nhà tre, gỗ) cần phải huy động nhiều người đến giúp đỡ cùng một lúc thì trước hết là bà con, anh em trong dòng họ sẵn sàng đến giúp đỡ gia đình nhiệt tình và vô tư, hay những lúc mùa vụ cấy cày gấp gáp, những lúc bão lụt vào mùa lúa chín thì bà con trong họ sẵn sàng đổi công cho nhau hoặc hỗ trợ những gia đình khó khăn để kịp thời vụ.
Ỏ làng Lễ Thần việc giúp đỡ nhau không chỉ trong lao động sản xuất mà khi một gia đình trong họ gặp khó khăn hay có công to việc lớn như cưới xin, ma chay thì vai trò của dòng họ lại được thể hiện rất rõ nét. Bà con trong họ đặc biệt là những người có sức khỏe, biết tính toán lo toan những công việc lớn đều nghỉ việc riêng để tập trung giúp đỡ không quản ngày đêm.
Làng là đơn vị dân cư có tính cộng đồng bền vững nhất. Mỗi người dân ngoài trách nhiệm chấp hành pháp luật của nhà nước còn chịu sự ràng buộc, khuôn phép của lệ làng, các quy ước của thôn trong làng, quy định của dòng họ, nền nếp của gia đình. Đối với làng Lễ Thần không có những tục lệ, quy định khắt khe không phù hợp với đời sống hiện nay. Các thôn trong làng đều đã xây dựng quy ước thôn trên cơ sở phù hợp với quy định của pháp luật và tập tục của địa phương. Tuy nhiên, việc kết hôn giữa nam và nữ có quan hệ nội tộc trên ba đời mặc dù pháp luật không cấm, nhưng đây vẫn là điều mà các bậc phụ huynh không mong muốn, các bạn trẻ cũng hết sức né tránh nên trong thực tế cũng rất hiếm xảy ra.
Trong giai đoạn hiện nay dòng họ có vai trò quan trọng, là nhân tố quyết định văn hóa của làng. Các dòng họ trong làng Lễ Thần đã ổn định sinh sống và phát triển từ nhiều đời nay. Trong không gian văn hóa của làng quê Bắc Bộ, mỗi dòng họ là một gia đình lớn có nền nếp từ nhiều thế hệ. Các dòng họ trong làng Lễ Thần đều quan tâm đến giáo dục con cháu biết giữ gìn nền nếp của dòng tộc, gia đình. Các gia đình trong họ thường sinh sống quần tụ trong một không gian gần gũi, việc hỗ trợ trong giáo dục con cái rất được coi trọng. Thấy một cháu nhỏ có hành vi thiếu chuẩn mực có thể trực tiếp nhắc nhở hoặc thông tin cho bố mẹ các cháu biết để có biện pháp giáo dục kịp thời. Một tình huống khó trong việc dạy dỗ con cái có thể tham vấn các bậc cao niên trong họ để cha mẹ đưa ra quyết định phù hợp.
Ông Tạ Đức Dũng, sinh năm 1967, thôn Lễ Thần, nguyên Cán bộ Văn hóa - Xã hội, UBND xã Thái An, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình giai đoạn 1996-2023 cho rằng các dòng họ trong làng Lễ Thần luôn có truyền thống đoàn kết và tinh thần tương thân tương ái, giúp đỡ nhau trong việc xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư. Chính nhờ sự đoàn kết đó mà cho đến nay ở làng Lễ Thần không xảy ra sự tranh chấp hoặc mâu thuẫn giữa các dòng họ, các dòng họ luôn đoàn kết cùng chung tay xây dựng quê hương ngày càng văn minh, giàu đẹp.
Nghiên cứu về văn hóa trong mối quan hệ dòng họ ở làng Lễ Thần ta có thể thấy dòng họ luôn là điều thiêng liêng trong đời sống tinh thần của mỗi con người, nhất là trong giai đoạn hiện nay khi đời sống tâm linh ngày càng phong phú thì mối quan hệ dòng họ chính là nguồn sức mạnh bền vững làm nên những giá trị cho mỗi cá nhân. Dòng họ là cộng đồng kết nối yêu thương luôn tạo điều kiện cho mỗi cá nhân và gia đình thành viên phát triển. Qua nghiên cứu này cũng cho ta thấy được dòng họ có vai trò rất quan trọng hình thành nên văn hóa làng xã, là thành tố quan trọng đặc biệt tạo nên diện mạo của làng truyền thống. Thiết nghĩ, trong sự phát triển của xã hội hiện đại và những tác động không mong muốn của nó, dòng họ và gia đình vẫn là những điểm tựa vững chãi nhất cho những giá trị tinh thần, văn hóa và tâm linh của mỗi con người./.
Tài liệu tham khảo
1. Trần Thị Hồng Yến (2015), Quan hệ dòng họ ở làng công giáo Thạch Bích, huyện Thanh Oai, Hà Nội (Từ 1986 đến nay) Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 31, Số 2 (2015) 72-81.
2. Lê Văn Hai (2007), Gia đình, Dòng họ - những giá trị cơ bản của văn hóa làng, xã Việt Nam, Tạp chí Cộng sản, số ra ngày 02/10/2007.
- Lịch sử hình thành và phát triển của làng Lễ Thần
Làng Lễ Thần nay gồm 02 thôn Lễ Thần Đông và thôn Lễ Thần thuộc xã Thái Ninh, tỉnh Hưng Yên có diện tích tự nhiên khoảng gần 200 ha, cách bờ biển 04 km, nằm trên quốc lộ 37B, cách quốc lộ ven biển 01 km. Phía tây giáp làng Văn Hàn, Vũ Công, phía nam giáp làng Bắc Tân, Lục Bắc phía đông giáp làng Thùy Dương, phía Bắc giáp sông Tam Kỳ và phần ruộng đất canh tác của làng Bằng Lương.
Thuộc vùng đất có địa hình cao hơn, đất pha cát nên ngoài việc cấy trồng lúa nước, từ xa xưa cư dân đã phát triển nghề trồng dưa hấu, thuốc lào, trồng rau và gieo ươm cây giống rau màu. Ngoài ra bà con còn có nghề phụ đan lát mây tre trong những tháng nông nhàn làm ra những sản phẩm phục vụ đời sống dân sinh. Người dân làng Lễ Thần cần cù trong lao động sản xuất, với nghề trồng rau màu phải “một nắng hai sương” mới làm ra những sản phẩm rau củ quả tươi ngon cung cấp cho các chợ truyền thống trong khu vực.
Với truyền thống cách mạng, trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ xâm lược, nhân dân trong làng đã tích cực lao động sản xuất và động viên con em lên đường nhập ngũ bảo vệ Tổ quốc, góp phần xây dựng tỉnh Thái Bình là địa phương nông nghiệp đầu tiên trên toàn quốc đạt sản lượng 5 tấn thóc/ha vào năm 1965, là hậu phương lớn với phong trào “thóc thừa cân, quân vượt mức”.
- Sự hình thành và phát triển của các dòng họ làng Lễ Thần
Có nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng do đặc trưng của quá trình sản xuất nông nghiệp, người nông dân phải chống chọi với khí hậu khắc nghiêt và thiên tai, địch họa. Để có đủ sức mạnh chiến thắng sự nghiệt ngã đó, người nông dân phải liên kết chặt chẽ với nhau. Sự liên kết đầu tiên trong làng là dòng họ. Quan hệ dòng họ là mối quan hệ giữa những người trong một tổ chức xã hội truyền thống có cùng huyết thống hoặc có quan hệ thân tộc thông qua hôn nhân.
Do sống chung trong một làng, các dòng họ lại có một quan hệ thâm tình từ quan hệ hôn nhân giữa các thành viên trong các họ với nhau. Ngày xưa ở nông thôn chủ yếu lấy vợ, lấy chồng cùng làng, vì cho rằng người trong cùng một làng sẽ hiểu rõ về “đường ăn nết ở” của nhau hơn, theo quan niệm “trâu ta ăn cỏ đồng ta”. Chính vì thế thành viên của họ này lại là con cháu của họ kia. Trong mối quan hệ về huyết thống chằng chịt, nhiều chiều giữa các dòng họ trong nhiều đời, làng Lễ Thần gần như là một đại gia tộc gần gũi. Chính vì sự gần gũi trong mối quan hệ giữa những người cùng làng, mặc dù làng có hơn một ngàn dân nhưng mọi người đều biết nhau. Đi ra ngoài làm ăn nếu là người cùng làng thì có thể coi nhau như anh em.
3. Các giá trị văn hoá vật thể của dòng họ làng Lễ Thần
Đặc trưng kiến trúc và việc tôn tạo, xây dựng từ đường các dòng họ
Sau một thời gian dài vai trò của dòng họ không được quan tâm vì cho rằng quan hệ gia tộc, dòng họ là sản phẩm của chế độ phong kiến xưa cũ, lạc hậu. Nhưng khi công cuộc đổi mới kinh tế - xã hội được Đảng ta phát động vào năm 1986, vai trò của dòng họ đã được coi trọng và có vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của mỗi con người. Từ đó vai trò của dòng họ trong đời sống tình cảm và tâm linh được thừa nhận.
Các vùng quê nói chung cũng như làng Lễ Thần nói riêng hoạt động của dòng họ dần dần được khôi phục theo nền nếp như xưa. Theo thời gian những ngôi từ đường cổ trong làng đã hư hỏng, đến nay các dòng họ trong làng đã khôi phục, lập từ đường mới khang trang đáp ứng việc thờ cúng và nhu cầu sinh hoạt chung trong những ngày lễ lạt. Có 02 ngôi từ đường cổ (của họ Tạ Hữu và Phạm Quang) trên một trăm tuổi đã được gìn giữ còn nguyên vẹn đây là những báu vật mà tổ tiên còn lưu lại cho hậu thế. Một số chi họ trong các dòng họ có đông con cháu nay xây thêm từ đường nhỏ để phục vụ việc thờ cúng Tổ tiên được thuận lợi và tôn nghiêm.
Qua khảo sát 02 ngôi từ đường cổ trong làng cho thấy có các điểm chung về phong cách kiến trúc mang đăc trưng riêng (hình 1). Quần thể từ đường được thiết kế hình chữ Nhị: (i) Phần Hậu cung nơi đặt bàn thờ Tổ, (ii) Nhà Tiền đường nơi sinh hoạt chung của con cháu. Hậu cung được thiết kế mái vòm, lợp ngói mũi, các góc có đao cuốn cong hoặc đấu. Nhà Tiền đường được thiết kế 05 gian ở phía trước cửa rộng suốt 3 gian thông thoáng. Giữa nhà Tiền đường và Hậu cung cách nhau 02 mét có một khoảng sân được thiết kế bể cá và hòn non bộ, cây cảnh. Qua đặc điểm trên ta thấy những ngôi từ đường này được thiết kế mang những nét đặc trưng như móng gạch nung giật cấp chắc chắn, nhà Hậu cung và nhà Tiền đường đều thiệt kế thấp để tránh bão gió của vùng ven biển. Cửa rộng thoáng, sân trước rộng rãi thể hiện tính cách khoáng đạt của cư dân ven biển.
Hình 1: Từ đường họ Tạ Hữu
Sưu tầm tư liệu lập gia phả, sơ đồ phả hệ dòng họ
Sưu tầm tư liệu lập gia phả, sơ đồ phả hệ dòng họ
Do thời gian chiến tranh, loạn lạc và điều kiện lưu giữ không được tốt nên các dòng họ trong làng không còn lưu giữ được nguyên bản các tộc phả, gia phả của các cụ đời xa xưa truyền lại[3]. Nhưng sau khi được khôi phục và kiện toàn, đến nay các dòng họ trong làng đã lập gia phả hoặc sưu tầm lập sơ đồ phả hệ để con cháu thấy được mối quan hệ ngôi thứ trong gia tộc.
4. Giá trị văn hoá phi vật thể của dòng họ ở Lễ Thần
Tổ chức chạp họ (chạp tổ) hàng năm
Tất cả các dòng họ trong làng đều tổ chức lễ chạp họ vào tháng Chạp hằng năm, vào một ngày nhất định cho mỗi dòng họ, thường là sau ngày mồng mười. Nếu họ nào có ngày giỗ Tổ trong tháng Chạp thì có thể “kéo giỗ làm chạp”, tổ chức chạp họ vào ngày giỗ Tổ. Lễ chạp họ thường được tổ chức với thành phần là đại diện các hộ gia đình trong họ nội (đầu đinh). Một vài dòng họ tổ chức chạp họ thành phần tham dự có cả các con cháu thuộc họ nội và họ ngoại như họ Phạm Xuân, Tạ Ngọc, Tạ Hữu.
Ngày chạp họ có nhiều lễ nghi được lưu truyền từ xa xưa đến nay vẫn được thực hiện một cách bài bản:
Tảo mộ: làng Lễ Thần từ xưa không có tục lệ tảo mộ vào dịp tiết Thanh minh, nên lễ chạp họ cũng là ngày tảo mộ, con cháu sửa sang phần mộ Tổ tiên để tỏ lòng thành kính của người đang sống với người đã khuất, việc này thường được thực hiện trước hôm tổ chức chạp họ một ngày. Sau khi sửa sang mồ mả, con cháu thắp hương cung thỉnh vong linh Tổ tiên trở về nhà thờ họ để con cháu trong dòng tộc được bái yết, và mời Tổ tiên về hưởng tết Nguyên đán.
Cúng tổ tại từ đường họ: lễ cúng Tổ tại từ đường trong ngày chạp họ được coi là việc quan trọng nhất trong chương trình tổ chức chạp họ. Nghi thức lễ Tổ trong ngày chạp họ có dòng họ tổ chức lễ dâng hương tế Tổ (có kèn trống, kiệu rước và thực hiện theo nghi lễ truyền thống) theo chu kỳ cứ 05 năm một lần như họ Tạ Hữu, Tạ Ngọc (hình 2).
Hình 2: Lễ tế Tổ
Mặc dù có thể trùng với giai đoạn cấy vụ chiêm hoặc công việc cuối năm bề bộn nhưng mỗi gia đình đều có một đại diện tham dự. Từ sáng sớm con cháu quây quần trong nhà thờ họ để sắp lễ cúng Tổ. Các dòng họ lớn đông con cháu tham dự thường tổ chức dựng rạp và giết lợn làm lễ cúng. Mọi việc xong xuôi, ông Trưởng họ là chủ lễ làm lễ cúng, đại diện những gia đình trong dòng họ thắp hương kính cẩn tạ ơn Tổ tiên và mời các cụ về thụ hưởng lễ vật. Sau khi lễ cúng đã đi hết tuần hương thì con cháu quây quần bên nhau để ăn uống vui vẻ trong không khi ấm cúng của đại gia đình.
Ngoài việc chuẩn bị cỗ cúng Tổ và ăn uống tại nhà từ đường thì các dòng họ còn dành một phần (thịt và xôi) để chia cho các gia đình mang về cho con cháu ở nhà cũng được hưởng lộc Tổ - một nét văn hóa rất nhân văn từ xưa được lưu truyền đến nay.
Tổng kết công tác chung của dòng họ trong một năm
Sau khi con cháu thụ lộc Tổ ăn uống đã xong, công việc tổng kết hoạt động chung của dòng họ trong một năm được ông Trưởng họ hoặc Chủ tịch Hội đồng gia tộc chủ trì, ngoài những nội dung tài chính, phục vụ ra thì các dòng họ đều quan tâm đến tổng kết nêu gương các hoạt động tương trợ giúp đỡ nhau, nêu gương những cá nhân, gia đình có tinh thần xây dựng gia tộc. Thống nhất phương hướng cho năm tới cụ thể là đề ra những nội dung gì cần sự đóng góp của con cháu cho việc lớn như xây sửa mồ mả, tu sửa từ đường, mua sắm đồ thờ phục vụ việc thờ cúng Tổ tiên.
Đặc biệt chú ý trong nhiều năm qua hầu hết các dòng họ đã quan tâm đến công tác khuyến học, có biện pháp động viên giúp đỡ các cháu có hoàn cảnh khó khăn vươn lên trong học tập, khen thưởng các cháu học giỏi và đỗ đạt. Một số dòng họ đã tiến hành xây dựng quỹ khuyến học và làm tốt công tác khuyến học, khuyến tài.
5. Vai trò của các dòng họ trong đời sống kinh tế - xã hội làng Lễ Thần
Như đã nêu ở trên, sự liên kết huyết thống trong quan hệ dòng họ được hình thành sớm nhất trong sự phát triển của loài người với mục đích ban đầu là tạo nên sức mạnh chiến thắng thiên tai, hỗ trợ nhau trong công cuộc sinh tồn. Điều này cũng có thể thấy qua việc cư trú của mỗi dòng họ trong làng Lễ Thần thường quây quần trong một khu vực, anh em trong cùng dòng họ từ xưa thường ở gần nhau theo đúng ý nghĩa “hàng xóm tắt lửa tối đèn có nhau”, đồng thời có thể hỗ trợ nhau một cách tốt nhất trong công việc lao động hàng ngày. Đối với những việc khó, những việc cần phải huy động sức lực của nhiều người trong khu xóm, họ hàng đều được hỗ trợ một cách tốt nhất. Giai đoạn kinh tế khó khăn là lúc mà tinh thần dòng họ trong làng được phát huy mạnh mẽ nhất. Đó là lúc một gia đình trong họ làm nhà, chuyển nhà (nhà tre, gỗ) cần phải huy động nhiều người đến giúp đỡ cùng một lúc thì trước hết là bà con, anh em trong dòng họ sẵn sàng đến giúp đỡ gia đình nhiệt tình và vô tư, hay những lúc mùa vụ cấy cày gấp gáp, những lúc bão lụt vào mùa lúa chín thì bà con trong họ sẵn sàng đổi công cho nhau hoặc hỗ trợ những gia đình khó khăn để kịp thời vụ.
Ỏ làng Lễ Thần việc giúp đỡ nhau không chỉ trong lao động sản xuất mà khi một gia đình trong họ gặp khó khăn hay có công to việc lớn như cưới xin, ma chay thì vai trò của dòng họ lại được thể hiện rất rõ nét. Bà con trong họ đặc biệt là những người có sức khỏe, biết tính toán lo toan những công việc lớn đều nghỉ việc riêng để tập trung giúp đỡ không quản ngày đêm.
Làng là đơn vị dân cư có tính cộng đồng bền vững nhất. Mỗi người dân ngoài trách nhiệm chấp hành pháp luật của nhà nước còn chịu sự ràng buộc, khuôn phép của lệ làng, các quy ước của thôn trong làng, quy định của dòng họ, nền nếp của gia đình. Đối với làng Lễ Thần không có những tục lệ, quy định khắt khe không phù hợp với đời sống hiện nay. Các thôn trong làng đều đã xây dựng quy ước thôn trên cơ sở phù hợp với quy định của pháp luật và tập tục của địa phương. Tuy nhiên, việc kết hôn giữa nam và nữ có quan hệ nội tộc trên ba đời mặc dù pháp luật không cấm, nhưng đây vẫn là điều mà các bậc phụ huynh không mong muốn, các bạn trẻ cũng hết sức né tránh nên trong thực tế cũng rất hiếm xảy ra.
Trong giai đoạn hiện nay dòng họ có vai trò quan trọng, là nhân tố quyết định văn hóa của làng. Các dòng họ trong làng Lễ Thần đã ổn định sinh sống và phát triển từ nhiều đời nay. Trong không gian văn hóa của làng quê Bắc Bộ, mỗi dòng họ là một gia đình lớn có nền nếp từ nhiều thế hệ. Các dòng họ trong làng Lễ Thần đều quan tâm đến giáo dục con cháu biết giữ gìn nền nếp của dòng tộc, gia đình. Các gia đình trong họ thường sinh sống quần tụ trong một không gian gần gũi, việc hỗ trợ trong giáo dục con cái rất được coi trọng. Thấy một cháu nhỏ có hành vi thiếu chuẩn mực có thể trực tiếp nhắc nhở hoặc thông tin cho bố mẹ các cháu biết để có biện pháp giáo dục kịp thời. Một tình huống khó trong việc dạy dỗ con cái có thể tham vấn các bậc cao niên trong họ để cha mẹ đưa ra quyết định phù hợp.
Ông Tạ Đức Dũng, sinh năm 1967, thôn Lễ Thần, nguyên Cán bộ Văn hóa - Xã hội, UBND xã Thái An, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình giai đoạn 1996-2023 cho rằng các dòng họ trong làng Lễ Thần luôn có truyền thống đoàn kết và tinh thần tương thân tương ái, giúp đỡ nhau trong việc xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư. Chính nhờ sự đoàn kết đó mà cho đến nay ở làng Lễ Thần không xảy ra sự tranh chấp hoặc mâu thuẫn giữa các dòng họ, các dòng họ luôn đoàn kết cùng chung tay xây dựng quê hương ngày càng văn minh, giàu đẹp.
Nghiên cứu về văn hóa trong mối quan hệ dòng họ ở làng Lễ Thần ta có thể thấy dòng họ luôn là điều thiêng liêng trong đời sống tinh thần của mỗi con người, nhất là trong giai đoạn hiện nay khi đời sống tâm linh ngày càng phong phú thì mối quan hệ dòng họ chính là nguồn sức mạnh bền vững làm nên những giá trị cho mỗi cá nhân. Dòng họ là cộng đồng kết nối yêu thương luôn tạo điều kiện cho mỗi cá nhân và gia đình thành viên phát triển. Qua nghiên cứu này cũng cho ta thấy được dòng họ có vai trò rất quan trọng hình thành nên văn hóa làng xã, là thành tố quan trọng đặc biệt tạo nên diện mạo của làng truyền thống. Thiết nghĩ, trong sự phát triển của xã hội hiện đại và những tác động không mong muốn của nó, dòng họ và gia đình vẫn là những điểm tựa vững chãi nhất cho những giá trị tinh thần, văn hóa và tâm linh của mỗi con người./.
Tài liệu tham khảo
1. Trần Thị Hồng Yến (2015), Quan hệ dòng họ ở làng công giáo Thạch Bích, huyện Thanh Oai, Hà Nội (Từ 1986 đến nay) Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 31, Số 2 (2015) 72-81.
2. Lê Văn Hai (2007), Gia đình, Dòng họ - những giá trị cơ bản của văn hóa làng, xã Việt Nam, Tạp chí Cộng sản, số ra ngày 02/10/2007.