Ông Nguyễn Văn Trì Chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Phúc trao công nhân Lễ hội đền Ngự Dội
là văn hóa phi vật thể quốc gia cho lãnh đạo huyện Vĩnh Tường

Sáng ngày 16/3, tại xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Tường, UBND huyện Vĩnh Tường  tổ chức lễ đón nhận quyết định công nhận lễ hội đền Ngự Dội là văn hóa phi vật thể quốc gia và khánh thành cụm di tích đền Ngự Dội. 

Tới dự buổi lễ có, ông Nông Quốc Thành (P. Cục trưởng Cục DSVH- Bộ VH-TT&DL), ông Nguyễn Văn Trì Chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Phúc… cùng đại diện các bộ, ngành địa phương và huyện Sơn Tây, huyện Ba Vì, đông đảo bà con nhân dân địa phương.

Ông Lê Chí Thái, PCT UBND huyện Vĩnh Tường cho biết: Trên địa bàn huyện Vĩnh Tường hiện có 239 di tích; trong đó, có 87 di tích được xếp hạng là di tích LSVH (xếp hạng cấp Quốc gia 21 di tích, cấp tỉnh 66 di tích). Công tác bảo tồn, tôn tạo di tích LSVH luôn được các cấp, các ngành trong huyện Vĩnh Tường quan tâm chỉ đạo, tổ chức thực hiện hiệu quả bằng nhiều biện pháp chỉ đạo tích cực. Đền Ngự Dội, được khởi dựng lâu đời trên cánh bãi La Phiên xưa, nay thuộc thôn Duy Bình, xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Tường. Đây là một trong tứ cung của xứ Đoài thờ Tản Viên Sơn Thánh- vị thần đứng đầu trong hàng “tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian người Việt. Trải qua thời gian với nhiều biến cố, thăng trầm của lịch sử, đền Ngự Dội vẫn được nhân dân quan tâm bảo tồn, gìn giữ, phát huy tốt giá trị di tích lịch sử, văn hóa. Thực tế, có một thời, đền Ngự Dội chỉ được lợp bằng tranh, tre, nứa lá, nhưng không một lúc nào nén hương thơm không tỏa ngát trên bát hương thờ phụng đức Thánh Tản Viên Sơn .

Đền Ngự Dội xưa kia gọi là Quán Dội được làm bằng tranh, tre, nứa, lá. Đền Ngự Dội đã được tu bổ, tôn tạo qua nhiều lần: Năm 1989, nhân dân đóng góp công sức, vật tư, xây dựng mới 3 gian hậu cung; năm 1992 xây 3 gian đại bái và cổng phụ vào đền; năm 1994 xây tường bao loan; năm 1995 xây cổng Tam quan có chạm nổi voi chầu và rước tượng Thánh vào đền. Theo thời gian, di tích đền Ngự Dội bị xuống cấp nghiêm trọng, không đảm bảo an toàn cho nhân dân và du khách thập phương đến dâng hương, chiêm bái. Mặt khác, các hạng mục các hạng mục của đền còn chật hẹp cần được tu bổ, tôn tạo, nhưng gặp nhiều khó khăn về nguồn vốn đầu tư xây dựng. Được sự quan tâm chỉ đạo của các, các ngành trong tỉnh Vĩnh Phúc, huyện Vĩnh Tường và xã Vĩnh Ninh, sự phát tâm công đức của Công ty Cổ phần Tập Đoàn Phúc Sơn đền Ngự Dội đã được trùng tu, tôn tạo khang trang, bề thế trong một khuôn viên rộng, rất thoáng mát, thanh tịnh.

Đại biểu cắt băng khánh thành cụm di tích đền Ngự Dội

Công trình tu bổ, tôn tạo đền Ngự Dội bắt đầu được khởi công 2017. Với quyết tâm cao độ cho đến nay, công trình đã được hoàn thành và đang hiện hữu trước mặt các vị đại biểu và toàn thể nhân dân toàn cảnh quần thể đền Ngự Dội rất khang trang, bề thế, thâm nghiêm, sâu nắng nay là di tích lịch sử, văn hóa để tỏ lòng tri ân, tôn kính đến những người có công đức cao dày với người dân làng và qua đó cũng để nguyện cầu cho nhà nước ấm no và hạnh phúc. 

Lễ hội đền Ngự Dội diễn ra vào các ngày 14, 15 tháng Giêng hàng năm, trong đó chính hội vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu, là một trong những lễ hội cổ truyền tiêu biểu của tỉnh Vĩnh Phúc. Đây là một lễ hội dân gian đặc sắc, còn lưu giữ được các nghi thức, nghi lễ gắn liền với sinh hoạt, tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp. Lễ hội được hình thành trên cơ sở huyền thoại về Tản Viên Sơn Thánh, một trong Tứ bất tử, người được coi là ông tổ của nông nghiệp Việt Nam.

Tương truyền Đức Tản viên Sơn Thánh cùng đại binh sau khi đánh thắng giặc Thục trên đường về Đông Cung (đền Và - Thị xã Sơn Tây -Hà Nội) có đi qua vùng đất thôn Duy Bình, xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Tường ,Vĩnh Phúc (Trang La Phiên xưa). Khi đến bờ sông Hồng bèn lệnh cho binh sĩ nghỉ chân, còn Ngài ra bờ sông tắm gội. Đến bờ sông thấy hai cô thôn nữ đang cắt cỏ ngoài bãi bồi, Ngài liền truyền hai thôn nữ này xuống sông múc nước để ngự dội tẩy bụi trường chinh.

Vâng mệnh Ngài, nhưng cả hai thôn nữ ấy vô cùng lo sợ vì họ chỉ có đôi sọt tre đựng cỏ làm sao đựng được nước. Biết vậy, Đức Ngài truyền: “Cứ vợi nước đi, khắc được nước”. Thật lạ lùng, đôi sọt tre dân dã ấy gánh được nước sông Hồng không trào ra một giọt, không sánh một ly. Hai người con gái ấy mới biết: Vị tướng oai phong lẫm liệt trước mặt mình là Đức Thánh Tản Viên. Họ vội về làng thuật lại cho mọi người nghe. Thấy vậy, dân làng lũ lượt kéo nhau ra xem thì thấy Ngài đang dùng sọt múc nước tăm gội, biết đây là bậc thánh thần nên họ vội vã về làng mổ lợn, sửa soạn lễ vật để mời Ngài ngự.

Sau khi Ngài tẩy bụi trường chinh ở trang La Viên, thuộc trấn Sơn Tây thời bấy giờ, Ngài đưa quân lính vượt sông Hồng để kịp ngày hội quân, thuyền đưa Ngài sang bên kia sông Hồng. Ngài gặp một ông lão đánh cá và hỏi từ sáng đến giờ ông có đánh được nhiều không? Ông Lão đáp cả sáng nay chưa đánh được một con nào cả. Thấy vậy, Thánh Tản Viên dạy dân kéo vó và bắt được 100 con cá, sau đó ngài phóng sinh một con cá trê đang có mang. Về sau con cá này sinh được 9 con, đều hoá đá, đầu chầu về hướng đền Và hay còn gọi Đông Cung  thuộc phường Trung Hưng, thị xã Sơn Tây, Tp Hà Nội. Sau đó, Ngài đã Hóa Thánh trên đỉnh núi Ba Vì hiện nay vẫn có đền thờ Ngài.

Qua tìm hiểu thì lễ Mộc dục (Lễ tắm tượng thần hay thần vị) và lễ Tiến đốn tại đền Ngự Dội (lễ chính) được tiến hành 3 năm một lần vào các năm: Tý, Ngọ, Mão và Dậu trong vòng một giáp (12 năm) . Tám năm còn lại trong giáp, cứ vào giờ Mùi ngày 14 tháng Giêng hàng năm, từ đền Ngự Dội, nhân dân rước kiệu ra sân để thu thuỷ. Chiếc thuyền rước chóe và cờ lệnh vượt qua dòng nước đôi sông Hồng theo hiệu cờ lệnh. Thật lạ kỳ, trong tiết trời mùa xuân lộng gió, cờ tự nhiên rủ xuống rồi bất thần phần phật tung bay. Khi ấy, thuyền mới được đảo 3 vòng rồi thu nước rước về.

Theo lời của người dân địa phương: Bất luận thời tiết thế nào, giờ Mão, sáng rằm tháng Giêng của những năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu bao giờ cũng có một đợt gió mạnh từ non Tản thổi thẳng vào cửa Ngự Dội. Và ngày rằm tháng Giêng của  năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu, nhân dân thập phương nô nức về đền Ngự Dội để cử hành lễ Mộc Dục và lễ Tiến đốn. Lễ Tiến đốn bằng một con lợn sống, được mổ sạch sẽ, để lại một chòm lông gáy, mỡ chài phủ kín và cơi trầu không vào vôi để dâng lên Đức Ngài.

Lễ rước từ đền Và, Sơn Tây về đền Ngự Dội (Vĩnh Tường)

Do vậy, thành lệ, hàng năm, không chỉ người dân địa phương, mà du khách ở mọi nơi đều về đây trẩy hội, cầu an tưng bừng náo nhiệt. Từ năm 1996, lễ hội Đền Ngự Dội được tổ chức theo vùng. 

Vào các năm hội chính, nhân dân một số thôn của thị xã Sơn Tây rước kiệu Đức Thánh qua sông Hồng làm lễ “Mộc Dục” tại đền Ngự Dội. Ở phía bờ sông bên này, nhân dân thôn Duy Bình rước kiệu lễ ra chờ sẵn để nghinh đón, khi nhìn thấy nhau thì đôi bên cùng reo hò vang dậy cả khúc sông. Sau đó, kiệu đền Ngự Dội dẫn đường, cả đoàn rước tưng bừng tiến về đền Ngự Dội. Đám rước tới bờ tả sông Hồng thì từng cỗ kiệu được đặt yên vị trước cổng đền Ngự Dội. Kết thúc 4 tuần tế (tế “Yên vị”, tế “Mộc dục”, tế “Đốn”, tế “Khải hoàn”) do hai đội tế của hai đền thực hiện, dân làng Duy Bình vào dâng lễ cầu cúng.