1. Đã đến lúc cần mở rộng không gian sống cho người cao tuổi

Các con số thống kê và báo cáo hiện nay cho thấy, không gian công cộng dành cho người cao tuổi, nhất là không gian sinh hoạt, vui chơi, giải trí, học tập và giao tiếp xã hội, vẫn còn khá thiếu và chưa được quan tâm đúng mức. Tốc độ già hóa dân số ngày càng nhanh, tỷ lệ người cao tuổi trong cơ cấu dân số ngày càng tăng, nhưng người cao tuổi lại chưa có nhiều “sân chơi” đúng nghĩa, phù hợp với nhu cầu, thói quen, sức khỏe và tâm lý lứa tuổi của mình.

Mỗi buổi sáng, nếu dạy sớm, ra công viên, chúng ta rất dễ bắt gặp hình ảnh những người cao tuổi đi bộ, tập dưỡng sinh, chơi cầu lông, đánh cờ, tập thể dục ngoài trời. Đó là những hình ảnh đẹp, vừa yên bình, vừa giàu sức sống của một xã hội đang phát triển. Tuy nhiên sau khung giờ “vàng” của người cao tuổi ngắn ngủi ấy, khi thành phố bước vào nhịp sống công nghiệp, khi người trẻ đến công sở, học sinh đến trường, đường phố và nhiều không gian công cộng khác gần như lại vắng bóng người cao tuổi. Câu hỏi đặt ra là: ngoài việc quay về với gia đình, người cao tuổi sẽ đi đâu, làm gì, gặp ai, sinh hoạt ở đâu để phần còn lại của một ngày không trôi qua trong lặng lẽ?

Quan sát đời sống cộng đồng có thể thấy, ở nhiều địa bàn sinh sống, người cao tuổi vẫn có chỗ để đến, để đi lại, nhưng chưa hẳn đã có một không gian đúng nghĩa sinh hoạt, giải trí, để được tham gia những hoạt động phong phú, hấp dẫn và phù hợp với nhu cầu của mình. Những điểm sinh hoạt quen thuộc chủ yếu vẫn là nhà văn hóa, đình làng ở nông thôn, sân chung cư, công viên nhỏ ở đô thị hoặc một vài câu lạc bộ do chính các nhóm người cao tuổi tự chọn địa điểm và tổ chức.

Tuy nhiên, bên cạnh sự thiếu hụt về địa điểm sinh hoạt, một vấn đề khác cũng cần được nhìn nhận là chất lượng hoạt động bên trong các không gian vốn đã chật hẹp và khiêm tốn ấy.

Nếu chỉ có chỗ để gặp nhau nhưng nội dung sinh hoạt còn đơn điệu, nghèo nàn, lặp lại và thiếu sức hấp dẫn, thì rất khó giữ chân người cao tuổi lâu dài. Người cao tuổi không chỉ cần một nơi để đến, mà cần một môi trường để được tham gia thật sự, với những hoạt động phù hợp, có đổi mới, có người tổ chức, có sự khích lệ và có cảm giác mình vẫn là một phần sống động của cộng đồng.

Khi mọi việc chỉ dựa trên tính tự phát hay dựa vào sự tự nguyện của một vài cá nhân nhiệt tình, thiếu nguồn lực, thiếu phương pháp và thiếu điều kiện duy trì ổn định, các mô hình sinh hoạt rất dễ rơi vào hình thức, có tên gọi nhưng ít sức sống, có phong trào nhưng khó tạo ra tác động tích cực đối với đời sống tinh thần của người cao tuổi.

Điều đáng nói là nhiều không gian sinh hoạt của người cao tuổi hiện nay vẫn chưa tạo được sự kết nối rộng rãi với chính quyền, đoàn thể, doanh nghiệp, cộng đồng và các thế hệ trẻ. Trong khi đó, chính sự đồng hành của các lực lượng này mới có thể làm cho hoạt động của người cao tuổi phong phú hơn và bền vững hơn. Một không gian dành cho người cao tuổi sẽ ấm áp hơn khi có sự quan tâm của cộng đồng, sinh động hơn khi có sự tham gia của người trẻ và có khả năng duy trì lâu dài hơn khi được tổ chức bằng những nguồn lực xã hội ổn định.

Cũng như các nhóm tuổi khác, người cao tuổi có nhu cầu, thị hiếu, sở thích và những mối quan tâm riêng. Xã hội hiện nay dường như vẫn chưa hình dung đầy đủ về một tương lai với sự xuất hiện ngày càng nhiều người cao tuổi hơn. Trong những năm tới, khi người cao tuổi trở thành một nhóm dân số ngày càng đông đảo, các chính sách phát triển kinh tế – xã hội sẽ không thể không tính đến nhu cầu của họ. Điều đó cũng có nghĩa là quy hoạch đô thị, thiết kế công viên, giao thông công cộng, y tế, văn hóa, thể thao, du lịch, truyền thông, công nghệ và dịch vụ tiêu dùng đều cần quan tâm nhiều hơn đến người cao tuổi, không phải như một nhóm ngoại vi, mà như một bộ phận ngày càng quan trọng của xã hội.

Trong nền kinh tế dịch vụ hiện nay, người cao tuổi cũng là một nhóm khách hàng, một nhóm công chúng, một nhóm chủ thể văn hóa – xã hội đặc biệt. Không chỉ các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, mà cả thời trang, làm đẹp, du lịch, học tập, giải trí, truyền thông, thiết bị điện tử, điện thoại di động, phần mềm, ứng dụng công nghệ cũng sẽ phải thay đổi để phù hợp hơn và đáp ứng với nhu cầu của nhóm tuổi này. Dự báo thời gian không xa nữa, người cao tuổi có thể chỉ “già” về tuổi tác sinh học, nhưng không nhất thiết “yếu” về năng lực sống, nhu cầu thẩm mỹ, khả năng học tập, sáng tạo hay khát vọng khẳng định phong cách riêng.

Sự chuẩn bị từ hôm nay về tư duy chính sách, quy hoạch không gian và chiến lược phát triển dịch vụ dành cho người cao tuổi là những điều rất cần thiết. Khi con người có nhiều cơ hội tham gia các hoạt động lành mạnh, được giao tiếp, vận động, giải trí và duy trì những quan hệ xã hội tích cực, sức khỏe tinh thần và chất lượng sống cũng được cải thiện. Với người cao tuổi, điều ấy càng có ý nghĩa, bởi tuổi già rất cần những không gian giúp họ chống lại sự cô đơn, trì trệ và cảm giác bị bỏ lại phía sau.

Tại thời điểm hiện nay, có thể hình dung người cao tuổi đang sinh hoạt chủ yếu trong ba không gian: không gian gia đình, không gian bạn bè, hội nhóm, cộng đồng và không gian mạng. Mỗi không gian sống mang tính giao tiếp, công cộng đều có vai trò riêng.

Gia đình đem lại tình cảm, sự thân thuộc và cảm giác gắn bó. Bạn bè, hội nhóm và cộng đồng đem lại tương tác xã hội, niềm vui, sự chia sẻ giữa những người đồng trang lứa. Không gian mạng, khi được tiếp cận đúng cách, cũng mở ra một phương thức kết nối mới, giúp người cao tuổi giao lưu, học hỏi, chia sẻ và tham gia đời sống xã hội theo cách phù hợp với điều kiện, sở thích và nhịp sống của mình. Những không gian ấy tuy khác nhau về hình thức, nhưng đều có chung một ý nghĩa: hỗ trợ người cao tuổi không bị thu hẹp đời sống vào sự cô đơn, mà tiếp tục được hiện diện, được kết nối và được cảm nhận mình là một phần của đời sống chung.

Từ đó có thể thấy, không gian sống của người cao tuổi không thể tách rời không gian chung của xã hội. Chất lượng sống của họ phụ thuộc rất nhiều vào thái độ, sự quan tâm và mức độ hỗ trợ của gia đình, cộng đồng, chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội và thế hệ trẻ. Vì thế, mở rộng không gian công cộng cho người cao tuổi không chỉ là thêm một vài địa điểm sinh hoạt, mà là thay đổi cách xã hội nhìn về tuổi già, giúp học bước ra khỏi bốn bức tường của bản thân hay gia đình để nối dài niềm vui trong cộng đồng bằng sự tự tin, chủ động và phẩm giá của chính họ.

2. Thiết kế không gian sống cần dựa trên nhu cầu người cao tuổi

Trong cái riêng có cái chung và trong cái chung phải tạo ra cái riêng. Đó nên là tư duy khi thiết kế không gian công cộng, vui chơi, giải trí dành cho người cao tuổi nói riêng và các nhóm tuổi khác nói chung. Người cao tuổi là nhóm nhân khẩu học xã hội ngày càng đông đảo, có những đặc điểm riêng về sức khỏe, tâm sinh lý, cách nghĩ, nhịp sống, thói quen, sở thích và nhu cầu giao tiếp. Vì vậy, không gian dành cho người cao tuổi vừa cần mở để họ hòa nhập với cộng đồng, vừa cần phù hợp để họ cảm thấy an toàn, thoải mái và được tôn trọng.

Nhiều người cho rằng người cao tuổi không còn nhu cầu vui chơi, giải trí, nhưng đó là một cách nhìn phiến diện và chưa đầy đủ. Thực tế, người cao tuổi vẫn có nhu cầu hưởng thụ đời sống tinh thần, chỉ có điều nhu cầu ấy không hoàn toàn giống với người trẻ.

Có người cao tuổi thích du lịch, văn nghệ, khiêu vũ, dưỡng sinh. Có người tìm thấy niềm vui trong việc nội trợ, chăm sóc con cháu, giữ nếp nhà, vun vén một bữa cơm gia đình. Có người chỉ cần một buổi trà sáng, một ván cờ, một câu lạc bộ thơ, một lớp học đàn, hay một cuộc trò chuyện với bạn bè cùng tuổi. Những nhu cầu ấy không nên được đánh giá theo thước đo cao hay thấp, nhiều hay ít, sang trọng hay giản dị, hiện đại hay truyền thống, bởi mỗi người già có một cách riêng để cảm nhận niềm vui và ý nghĩa sống.

Theo các bác sĩ và chuyên gia chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, không gian sinh hoạt, vui chơi, giải trí phù hợp với người già không nên là những nơi quá ồn ào, ánh sáng gắt, âm thanh mạnh, nhiều người chen chúc, tụ tập, cũng không nên là các hình thức du lịch mạo hiểm hay những cuộc vui kéo dài thâu đêm. Người cao tuổi cần những không gian được thiết kế nhẹ nhàng hơn, an toàn hơn, có nhịp độ phù hợp hơn với sức khỏe, tâm lý và thói quen sinh hoạt lành mạnh của mình.

Trong những không gian ấy, họ có thể tìm thấy niềm vui từ những hoạt động tưởng như rất bình dị: đọc sách, nghe nhạc, xem phim, đi du lịch nhẹ nhàng, trồng cây, nuôi cá, tập thể dục, chơi các môn thể thao phù hợp hoặc tham gia những cuộc giao lưu, chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, chiêm nghiệm về cuộc sống, thời cuộc và đóng góp vào các hoạt động xã hội, cộng đồng. Vì thế, vấn đề không phải là người cao tuổi có ít nhu cầu hơn, mà là xã hội đã hiểu đúng, đáp ứng đúng và cung cấp dịch vụ phù hợp những nhu cầu của người cao tuổi hay chưa.

Chẳng hạn, người cao tuổi vẫn có nhu cầu xem phim, thưởng thức nghệ thuật, nhưng hiện nay rất hiếm rạp chiếu phim hay không gian trình chiếu được thiết kế riêng cho họ bao gồm: thời gian chiếu phù hợp hơn, âm lượng vừa phải hơn, ghế ngồi thoải mái hơn, lối đi an toàn hơn, nội dung phim gần gũi hơn với ký ức, tâm lý và thị hiếu của người già. Nhiều người cao tuổi có nhu cầu xem phim nhưng lại ngại vào rạp, ngại chen chúc với người trẻ, ngại tiếng động lớn, ánh sáng gắt, cầu thang, bãi xe, vé điện tử hay những thao tác công nghệ vốn không phải ai cũng quen dùng.

Tương tự, nhiều người cao tuổi vẫn có nhu cầu du lịch, khám phá, nghỉ dưỡng và mở rộng trải nghiệm sống, nhưng không phải ai cũng phù hợp với những tour có lịch trình di chuyển dày đặc, phải leo núi, đi bộ nhiều, khám phá mạo hiểm hoặc lưu trú tại những homestay có điều kiện sinh hoạt chưa thật sự bảo đảm. Họ cần những chuyến đi chậm hơn, những điểm đến an toàn, thời gian nghỉ ngơi hợp lý, có hỗ trợ y tế cơ bản, có hướng dẫn viên hiểu tâm lý người già và có những hoạt động trải nghiệm nhẹ nhàng, để có thể cảm nhận vẻ đẹp thiên nhiên và văn hóa ở mỗi điểm đến. Nếu du lịch chỉ được thiết kế theo nhịp của người trẻ, thì vô hình trung người cao tuổi bị đẩy ra ngoài một nhu cầu rất chính đáng của mình.

Người cao tuổi cũng có nhu cầu học tập, làm đẹp, rèn luyện thể chất, sử dụng công nghệ, nhưng các dịch vụ hiện nay phần lớn vẫn được thiết kế theo thị hiếu, tốc độ và thói quen của người trẻ, phục vụ nhu cầu người trẻ. Một lớp học công nghệ nếu nói quá nhanh, dùng quá nhiều thuật ngữ, thiếu sự kiên nhẫn hướng dẫn thì người già dễ nản. Một phòng tập zym nếu chỉ có máy móc cường độ cao, âm nhạc lớn, huấn luyện viên chưa hiểu đặc điểm sức khỏe người cao tuổi thì khó trở thành nơi họ muốn lui tới. Một quán cà phê, thư viện, công viên hay nhà văn hóa nếu thiếu chỗ ngồi thuận tiện, thiếu nhà vệ sinh phù hợp, thiếu lối đi an toàn, thiếu chương trình sinh hoạt riêng thì cũng chưa thể trở thành không gian thân thiện với tuổi già.

Riêng với sáng tạo, không nên mặc nhiên kết luận rằng người cao tuổi thua kém người trẻ. Nhiều nghiên cứu về tuổi tác và sáng tạo cho thấy những thành tựu của con người không chỉ thuộc về giai đoạn thanh niên, mà nhiều khi được tạo ra ở tuổi trung niên và tuổi già. Không ít công trình khoa học, phát minh, tác phẩm nghệ thuật, trước tác tư tưởng có giá trị lớn của nhân loại đã ra đời từ những con người không còn trẻ về tuổi tác, nhưng lại rất giàu năng lực sáng tạo. Bởi vậy, người cao tuổi không nên bị nhìn như một nhóm đã đi qua thời kỳ cống hiến, mà cần được nhìn nhận như một nguồn lực sáng tạo đặc biệt, nơi kinh nghiệm sống, ký ức, bản lĩnh, sự từng trải và quỹ thời gian rộng mở hơn sau nghỉ hưu có thể tiếp tục tạo ra những giá trị mới cho gia đình, cộng đồng và xã hội.

Nhiều người khi về hưu, dưỡng già mới có điều kiện quay lại với những sở thích, năng khiếu và đam mê từng phải gác lại trong suốt thời trẻ vì mưu sinh, chiến tranh, khó khăn kinh tế hoặc trách nhiệm gia đình. Họ đã đi qua nhiều năm tháng lao động, cống hiến và hy sinh, trong đó có cả sự hy sinh những nhu cầu riêng, sở thích riêng, năng khiếu riêng và cái tôi cá nhân của mình.

Vì thế, đến tuổi nghỉ hưu, nhiều người không chỉ mong được sống chậm hơn, an nhàn hơn, mà còn muốn đánh thức những phần tiềm năng từng bị khuất lấp, muốn học đàn, học vẽ, làm thơ, viết sách, nghiên cứu, sáng tạo, tham gia các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, cộng đồng để tiếp tục làm giàu thêm đời sống tinh thần của mình.

Thực tế cho thấy, ở nhiều quốc gia phát triển, các mô hình học tập dành cho người cao tuổi đã hình thành khá tự nhiên và trở thành những dịch vụ xã hội được quan tâm. Không còn lạ khi trong các lớp đàn, vẽ, hát, khiêu vũ, ngoại ngữ, công nghệ, dưỡng sinh hay những khóa nghệ thuật hiện đại lại có sự tham gia của các học viên đầu bạc ở tuổi U60, U70, thậm chí U80. Những lớp học ấy không chỉ giúp người cao tuổi có thêm kỹ năng hay tri thức mới, mà còn mở ra một không gian giao tiếp giàu ý nghĩa, nơi họ được gặp gỡ, kết bạn, chia sẻ niềm vui, nuôi dưỡng đam mê và tìm lại cảm giác mình vẫn đang tiếp tục lớn lên trong đời sống tinh thần.

Trong lĩnh vực văn hóa, văn nghệ cộng đồng, người cao tuổi cũng không hề thua kém người trẻ tuổi về sự hào hứng, nghiêm túc và tinh thần lao động, sáng tạo. Những buổi tập múa, tập hát, biểu diễn văn nghệ, trình diễn thời trang, thi đấu thể thao, giao lưu câu lạc bộ có sự góp mặt của người cao tuổi thường đem lại một năng lượng tích cực đặc biệt. Đó không chỉ là niềm vui của người biểu diễn, mà còn là niềm vui của cộng đồng khi nhìn thấy tuổi già vẫn rạng rỡ, tự tin, duyên dáng và đầy sức sống.

Nhìn tổng thể các hoạt động của người cao tuổi sẽ thấy, nhu cầu của người cao tuổi không hề nghèo nàn. Cái nghèo nàn, nhiều khi, lại nằm ở cách xã hội hình dung và thiết kế dịch vụ dành cho họ. Cái thiếu không phải là người cao tuổi không muốn xem phim, đi du lịch, học tập, làm đẹp, rèn luyện sức khỏe hay tham gia đời sống cộng đồng, mà là chúng ta chưa có đủ những không gian, dịch vụ và hoạt động thật sự phù hợp với nhịp sống, sức khỏe, tâm lý và thị hiếu của tuổi già.

Khi những nhu cầu của người cao tuổi được nhận diện đúng và được đáp ứng bằng sự tinh tế, tôn trọng, người cao tuổi sẽ không chỉ là những người tham gia “cho vui”, mà có thể trở thành những chủ thể tích cực trong đời sống văn hóa, giải trí, học tập và cộng đồng. Họ không đến các câu lạc bộ, không gian công cộng chỉ để lấp đầy thời gian rảnh hay làm vơi bớt nỗi buồn, mà còn để được lựa chọn điều mình yêu thích, được thử những điều trước đây chưa từng có điều kiện thực hiện, được cảm nhận đời sống vẫn còn nhiều cánh cửa mở ra phía trước.

Nguyên tắc thiết lập không gian công cộng cho người cao tuổi phải hướng tới sự đổi mới, sáng tạo và lấy người cao tuổi làm trung tâm. Nếu chỉ tạo ra những nơi ngồi im lặng, những hoạt động lặp đi lặp lại, những chương trình đơn điệu, người cao tuổi rất khó duy trì sự hứng thú lâu dài. Một không gian tốt phải giúp họ được vận động, được học hỏi, được biểu đạt, được kể câu chuyện của mình, được chia sẻ kinh nghiệm, được thử những điều mới và được cảm nhận rằng mình vẫn có ích với gia đình, cộng đồng, xã hội.

Đứng từ phương diện người trẻ tuổi, cần quan tâm và ủng hộ nhiều hơn các hoạt động của người cao tuổi, từ trong gia đình đến ngoài xã hội. Sự hỗ trợ ấy không nên chỉ dừng ở việc đưa đón, mua sắm hay chăm sóc người cao tuổi khi đau yếu, mà còn là sự khích lệ ông bà, cha mẹ tham gia các sân chơi lành mạnh, các câu lạc bộ, các lớp học, các hoạt động cộng đồng. Những sân chơi đa thế hệ có ý nghĩa rất lớn, bởi chúng tạo nên sự thông hiểu và chia sẻ giữa người trẻ với người già, làm giảm khoảng cách thế hệ và giúp người cao tuổi có thêm động lực sống vui, sống khỏe, sống có ích.

Thực tế ngày nay, ngay cả khi sống trong gia đình nhiều thế hệ, không phải lúc nào người cao tuổi cũng có đủ sự tự do để làm điều mình thích và nhận được sự ủng hộ tích cực của con cháu.

Có người vẫn phải phụ thuộc vào nếp sống, thời gian và nhu cầu sinh hoạt của gia đình. Có người vẫn bị cuốn vào việc nhà, trông cháu, chăm sóc con cháu, để rồi quỹ thời gian riêng của tuổi già tiếp tục bị thu hẹp. Có người muốn tham gia câu lạc bộ, học một môn nghệ thuật, đi du lịch, gặp gỡ bạn bè, nhưng lại ngại bị đánh giá là “Già rồi, nghỉ ngơi cho con cháu nhờ”, hoặc bị mỉa mai “Tuổi này còn ham hố gì nữa”, “Sao già không an phận cho khỏe”… Những định kiến ấy đôi khi lại thu hẹp đời sống tinh thần vốn đã chịu nhiều giới hạn bởi tuổi tác, sức khỏe và hoàn cảnh của người cao tuổi.

Khi sở thích của người già không được tôn trọng, khi nhu cầu vui chơi, học tập, giao tiếp của họ bị xem là phụ, là thừa, là không cần thiết, tuổi già rất dễ rơi vào trạng thái thu mình, lặng lẽ và dần đánh mất cảm giác mình còn có quyền được sống vui, sống chủ động, sống theo những nhu cầu chính đáng của bản thân. Sự thu hẹp ấy không chỉ làm nghèo đời sống tinh thần, mà còn có thể kéo theo nhiều rủi ro về sức khỏe thể chất và tâm lý: ít vận động hơn, ít giao tiếp hơn, dễ cô đơn hơn, dễ buồn chán hơn và suy giảm nhanh hơn cả về năng lượng sống lẫn khả năng hòa nhập với cộng đồng.

Cũng vì vậy, con cháu và những người thân trong gia đình cần tăng cường sự thấu hiểu, thấu cảm, biết tạo không gian riêng cho ông bà, cha mẹ ngay trong chính mái nhà của mình, biết khuyến khích, hỗ trợ họ tham gia các không gian công cộng và hoạt động cộng đồng thường xuyên hơn. Đồng hành với ông bà, cha mẹ, sẵn sàng trợ giúp họ vượt qua nỗi cô đơn của tuổi tác không chỉ là biểu hiện của tình thương, mà còn đang trở thành một trách nhiệm quan trọng của thế hệ trẻ.

3. Từ công viên, nhà văn hóa đến không gian mạng và hệ sinh thái nhân văn cho tuổi già

Không gian công cộng dành cho người cao tuổi không chỉ là không gian vật lý như công viên, nhà văn hóa, câu lạc bộ, sân thể thao hay trung tâm sinh hoạt cộng đồng. Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, sự bùng nổ thông tin và mạng xã hội, không gian mạng cũng đang trở thành một phần quan trọng trong đời sống của người cao tuổi. Nhiều người cao tuổi đã và đang từng bước hội nhập công nghệ, sử dụng điện thoại thông minh, mạng xã hội, các ứng dụng nhắn tin, gọi video, chia sẻ ảnh, viết bài, làm thơ, nghe nhạc, học trực tuyến và tham gia các hội nhóm trên nền tảng số.

Xã hội 4.0 khi nói đến không gian công cộng dành cho người cao tuổi cần nhìn rộng hơn với sự kết hợp giữa không gian vật lý, thiết chế văn hóa và không gian số, nơi người cao tuổi có thể kết nối, học hỏi, chia sẻ và thoải mái tham gia đời sống cộng đồng mạng một cách an toàn, tự tin và tích cực.

Có lợi thế về thời gian và nhu cầu giao tiếp, người cao tuổi ngày nay nếu được hỗ trợ một chút về công nghệ sẽ có thể dễ dàng tiếp cận những không gian kết nối mới: tìm lại bạn bè, người thân, đồng nghiệp cũ, tham gia các hội nhóm cùng sở thích, chia sẻ hình ảnh, kỷ niệm, kinh nghiệm sống, hoặc theo dõi những thông tin hữu ích cho sức khỏe, gia đình và đời sống xã hội.

Không còn quá ngạc nhiên khi một người cao tuổi trên mạng xã hội thường xuyên “check-in”, viết vài dòng trạng thái vui vẻ, đăng hình ảnh trong những chuyến đi, chia sẻ sinh hoạt thường ngày, để lại những bình luận dí dỏm, thậm chí sử dụng cả những cách nói mang dáng dấp ngôn ngữ “teen” của giới trẻ. Những biểu hiện ấy cho thấy người cao tuổi không đứng ngoài đời sống số như nhiều người vẫn nghĩ, ngược lại, khi có điều kiện phù hợp, họ hoàn toàn tiềm năng thích ứng, tham gia, sáng tạo và tìm thấy niềm vui mới trong không gian công nghệ.

Sự tham gia của người cao tuổi tạo cho không gian văn hóa số có thêm nhiều sắc thái và phong phú hơn. Mạng xã hội nhờ đó trở thành không gian đa thế hệ, giàu ký ức và tiếp biến văn hóa. Vì vậy, cần loại bỏ định kiến cho rằng người cao tuổi không phù hợp với công nghệ hay mạng xã hội.

Điều cần thiết không phải là khuyên người cao tuổi đứng ngoài đời sống số, mà là tăng cường các hình thức và giải pháp hỗ trợ để họ tham gia một cách an toàn, vui vẻ và hữu ích hơn. Người cao tuổi cần được hướng dẫn, trang bị những kỹ năng cần thiết để phòng tránh lừa đảo, nhận diện tin giả, bảo vệ thông tin cá nhân, kiểm soát các mối quan hệ trên mạng và hạn chế những nguy cơ, rủi ro khác có thể phát sinh trong môi trường số. Khi được đồng hành đúng cách, không gian mạng sẽ không còn là nơi xa lạ hay đáng sợ với người cao tuổi, mà có thể trở thành một không gian công cộng, hiện đại rất có ý nghĩa trong đời sống tuổi già.

Mặc dù vậy, không gian mạng không thể thay thế hoàn toàn không gian thực. Nó chỉ là một phần bổ trợ trong hệ sinh thái không gian công cộng dành cho người cao tuổi, nơi vẫn cần hơn hết sự quan tâm, tổ chức và đồng hành của chính quyền, đoàn thể, cộng đồng và các tổ chức xã hội ở địa phương.

Từ người thụ hưởng các chính sách chăm sóc, người cao tuổi nếu được phát huy có thể trở thành những nhân tố tích cực, nêu gương và đi đầu trong nhiều hoạt động ở cơ sở như hòa giải cộng đồng, vận động xây dựng đời sống văn hóa, giữ gìn an ninh trật tự, giáo dục truyền thống, bảo vệ môi trường, chăm lo khuyến học, khuyến tài, hỗ trợ các phong trào thiện nguyện. Thực tế chứng minh ở nhiều nơi cho thấy, uy tín, kinh nghiệm và sự từng trải của người cao tuổi là một nguồn lực quý, không dễ thay thế trong đời sống cộng đồng.

Thời gian tới, các địa phương cần có chính sách vừa bảo đảm quyền được quan tâm, chăm sóc, bảo vệ của người cao tuổi, vừa nhìn rõ khả năng, tiềm năng và điều kiện tham gia xã hội của họ. Không nên mời người cao tuổi tham gia các hoạt động cộng đồng chỉ để có hình thức, cũng không nên giao cho họ những công việc quá sức. Điều quan trọng là phải bố trí những hoạt động phù hợp với sức khỏe, kinh nghiệm, uy tín, năng lực và nguyện vọng của từng nhóm người cao tuổi.

Bên cạnh đó, cần huy động sáng kiến của cộng đồng và đặc biệt là sáng kiến của chính người cao tuổi để hình thành những mô hình sinh hoạt mới, linh hoạt và sáng tạo hơn. Không ai hiểu nhu cầu của người cao tuổi bằng chính người cao tuổi. Vì vậy, khi thiết kế không gian công cộng hướng tới phát huy vai trò người cao tuổi, cần bắt đầu từ việc lắng nghe và thấu hiểu xem họ muốn gì, cần gì, thích gì, lo ngại điều gì, có thể tham gia đến đâu và mong muốn được đóng góp theo cách nào. Chỉ khi người cao tuổi được tham gia ngay từ quá trình thiết kế, những không gian công cộng mới thật sự gần gũi, thiết thực và có sức sống lâu dài.

Cùng nguồn lực của Nhà nước, cần huy động rộng rãi sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức xã hội, câu lạc bộ, hội nghề nghiệp, trường học, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hội Người cao tuổi, Đoàn thanh niên và các nhóm tình nguyện để xã hội hóa việc đầu tư, tổ chức và vận hành các sân chơi dành cho người cao tuổi.

Nếu trong tương lai, cùng với việc thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, mỗi tỉnh, thành phố, mỗi xã, phường đều quan tâm hình thành những không gian thể dục thể thao, văn hóa, nghệ thuật, vui chơi, giải trí phù hợp với người cao tuổi, nếu mỗi khu dân cư đều có những điểm sinh hoạt thân thiện với tuổi già, nếu mỗi gia đình biết khuyến khích ông bà, cha mẹ bước ra khỏi sự cô đơn để tham gia đời sống cộng đồng, thì đó sẽ là một bước tiến quan trọng trong xây dựng một xã hội “già” nhưng không “cỗi” khi có nhiều người cao tuổi nhưng không thiếu sức trẻ trong chính con người họ.
 

Nếu coi tuổi già là sự khép lại, chúng ta sẽ chỉ tạo ra những không gian chật hẹp, vô tình giam giữ tuổi tác và lãng phí nguồn lực xã hội quý giá. Nhưng nếu coi tuổi già là một giai đoạn sống mới, vẫn còn nhu cầu, khát vọng, sáng tạo và khả năng đóng góp, chúng ta sẽ tìm thấy chìa khóa mở ra những không gian rộng lớn và nhân văn, phát huy được vai trò người cao tuổi cho sự phát triển cộng đồng và xã hội.