Tác giả bài viết: Lê Vũ Chí Thiện
Đã qua rồi cái thời người ta mặc nhiên nghĩ mạng xã hội là “sân chơi” của giới trẻ. Trong đời sống hôm nay, ngày càng nhiều người cao tuổi hiện diện trên Facebook, Zalo, YouTube, TikTok… với một tâm thế không còn mặc cảm hay e dè như trước. Họ chụp ảnh, quay video, chia sẻ niềm vui thường nhật, giữ liên lạc với bạn bè, theo dõi tin tức, thậm chí tìm thấy những nguồn cảm hứng mới cho tuổi già.
Với người cao tuổi, mạng xã hội không chỉ là công nghệ, mà đang dần được khai thác, trở thành một không gian sống khác, nơi họ có thể kết nối, được nhìn thấy, được lắng nghe và được tham gia vào nhịp vận động của thời đại số. Một tấm ảnh đi chơi với bạn già, một đoạn video hát ở câu lạc bộ, một lời chúc buổi sáng, một bài thơ tự viết, một vài dòng suy nghĩ về gia đình, cuộc sống… tưởng như rất nhỏ, nhưng lại là cách người cao tuổi gửi đi thông điệp rằng: tôi vẫn ở đây, vẫn sống, vẫn vui, vẫn có nhiều điều muốn nói cùng thế giới.
Tuy nhiên cũng chính ở không gian số đầy thú vị và hấp dẫn ấy, bên cạnh niềm vui là những rủi ro, bên cạnh cơ hội là những cạm bẫy. Vì thế, câu chuyện người cao tuổi và mạng xã hội cần được nhìn nhận vừa cởi mở, vừa tỉnh táo, để công nghệ thực sự trở thành người bạn đồng hành chứ không phải một nguồn bất an mới của tuổi già.
Điều đầu tiên cần khẳng định là việc người cao tuổi tham gia mạng xã hội là một tín hiệu rất đáng khích lệ và cổ vũ. Nó cho thấy tuổi già hôm nay không còn đứng ngoài dòng chảy của xã hội số, không còn mặc nhiên chấp nhận vị trí của những người “lạc hậu” trước công nghệ. Trong khoảng vài năm trở lại đây, số lượng người cao tuổi sử dụng Facebook, Zalo hay các nền tảng số khác tăng lên rất nhanh. Họ không chỉ vào mạng để xem cho biết, mà thực sự trở thành những người dùng tích cực: đăng hình, viết trạng thái, chia sẻ suy nghĩ, theo dõi bạn bè, tham gia các nhóm cộng đồng, cập nhật hoạt động hội đoàn, sinh hoạt văn hóa văn nghệ, sức khỏe, gia đình và cả những mối quan tâm thời sự xã hội.
Ở đây, điều quan trọng không nằm ở chỗ họ biết dùng điện thoại thông minh hay tạo tài khoản mạng xã hội, mà nằm ở ý nghĩa sâu hơn của hành động ấy. Khi một người cao tuổi bước vào mạng xã hội, điều đó trước hết thể hiện quyền được hiện diện của họ trong không gian công cộng mới của thời đại.
Nếu trước đây, quyền lên tiếng, quyền chia sẻ, quyền được kết nối của người cao tuổi chủ yếu biểu hiện trong đời sống thực, thì ngày nay quyền ấy tiếp tục được mở rộng trên môi trường số. Tuổi già không còn chỉ là nơi tiếp nhận thông tin một chiều, mà có thể trở thành nơi phát ra thông tin, kể câu chuyện của mình, lưu giữ ký ức thế hệ và tham gia vào các cuộc đối thoại xã hội theo cách riêng.
Không gian số vì thế không chỉ là công cụ, mà còn là một dạng “không gian xã hội” mới mang đến tiềm năng lớn cho người cao tuổi. Ở đó, họ tìm thấy rất nhiều điều thú vị, hấp dẫn khi chỉ với cú nhấp chuột là có thông tin. Nhu cầu người cao tuổi là luôn muốn biết xã hội đang thay đổi ra sao, muốn cập nhật chính trị, kinh tế, văn hóa, đời sống, muốn hiểu những chuyển động của gia đình, bạn bè và cả thế giới quanh mình. Mạng xã hội đáp ứng rất nhanh nhu cầu ấy.
Bên cạnh đó, nhờ công nghệ, những người bạn cũ thất lạc từ thời phổ thông, thời đi làm, những người thân ở xa, thậm chí ở nước ngoài, bỗng có thể gặp lại nhau một cách tình cờ sau những chuyến lang thang ở “cõi mạng”. Biết bao nhiêu kỷ niệm được đánh thức, biết bao nhiêu mối quan hệ được nối lại từ một lời nhắn, một tấm ảnh, sau một lệnh tìm kiếm. Có người tìm lại bạn học sau mấy chục năm, có người lập nhóm lớp cũ, có người ngày nào cũng nhìn ảnh cháu ở xa qua màn hình điện thoại. Những điều ấy không thay thế hoàn toàn sự gặp gỡ trực tiếp, nhưng giúp khoảng cách bớt lạnh hơn, làm tuổi già bớt cảm giác bị tách khỏi những người mình vẫn nhớ đến.
Nhưng có lẽ điều hấp dẫn nhất đối với người cao tuổi lại là cảm giác mình vẫn còn được mọi người nhìn thấy. Sự chủ động được thể hiện sau một bức ảnh tập khiêu vũ buổi sáng, một đoạn video hát cùng câu lạc bộ, một bài thơ mới viết, một bản đàn vừa chơi, một suy nghĩ về gia đình, một lời chúc dành cho bạn bè… Tất cả khi được chia sẻ lên mạng và nhận lại sự đón nhận, bình luận, thả tim, động viên từ người khác, sẽ tạo ra một cảm giác rất tích cực, đặc biệt là sự yêu đời đối với tuổi già.
Ở nghĩa ấy, mạng xã hội không chỉ là công nghệ, mà còn là một cách để người cao tuổi khẳng định giá trị và cái tôi của mình trong một thời đại mà các mối quan hệ giao tiếp đang biến đổi rất nhanh. Tuổi già không còn chỉ ngồi ở góc nhà nhìn con cháu bước vào thế giới số, mà cũng có thể bước vào đó bằng nhịp điệu riêng, bằng câu chuyện riêng, bằng một vẻ đẹp riêng mang đặc điểm thế hệ của họ: chậm hơn, đằm hơn, từng trải hơn, nhưng không hề thiếu tự tin hay đứng ngoài thời cuộc.
Một trong những lợi ích rõ nhất của mạng xã hội với người cao tuổi là giúp họ bớt cô đơn. Tuổi già vốn là giai đoạn dễ bị thu hẹp các mối quan hệ xã hội. Chính trong bối cảnh ấy, mạng xã hội mở ra một chiếc cầu nối mới trong tương tác và giao tiếp. Chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh, người cao tuổi có thể trò chuyện với bạn bè, người thân, cập nhật hoạt động của hội nhóm, xem ảnh con cháu, chia sẻ niềm vui mỗi ngày, hoặc đơn giản là biết ngoài kia còn có rất nhiều người đang cùng mình sống, tập luyện, ca hát, đi chơi, viết lách, suy nghĩ và yêu đời. Một dòng bình luận “hôm nay nhìn bác trẻ quá” hay một biểu tượng trái tim từ đứa cháu ở xa, một lời hỏi thăm của người bạn cũ… có thể làm bình minh một ngày của người cao tuổi sáng hơn rất nhiều.
Thành tựu của mạng xã hội là không chỉ đem lại thông tin, mà còn đem lại cảm giác hòa nhập chu người cao tuổi. Họ khi tham gia không gian số sẽ cảm thấy mình vẫn đang theo kịp thời đại, vẫn đang sống cùng một nhịp với xã hội 4.0, chứ không bị gạt ra ngoài như một lớp người của quá khứ. Cảm giác ấy rất quan trọng về mặt tinh thần làm cho người cao tuổi vui hơn, tự tin hơn và tích cực hơn trong mọi suy nghĩ, hành động. Một người già không cảm thấy mình lạc hậu sẽ ít mặc cảm hơn, dễ mở lòng hơn với cuộc sống, và từ đó dễ duy trì sự lạc quan hơn.
Ngoài ra, mạng xã hội còn giúp người cao tuổi phát huy những điểm mạnh rất riêng của tuổi già. Nếu nhìn vào những tài khoản của người cao tuổi, dễ nhận ra rằng thế giới của họ trên mạng khác hẳn với người trẻ. Họ không nhất thiết chạy theo những trào lưu ồn ào hay những cách thể hiện tự phát, bốc đồng. Họ thường chia sẻ bằng giọng điệu chững chạc hơn, đằm hơn, nhiều suy ngẫm và có tính giáo dục hơn.
Có người đăng những bài viết thể hiện quan điểm sâu sắc trong đời sống. Có người chia sẻ kinh nghiệm ứng xử, giữ gìn sức khỏe, văn hóa gia đình. Có người là nhạc sĩ, nhà thơ, giáo viên, cán bộ hưu trí, dùng mạng xã hội như một nơi để tiếp tục cống hiến phần tri thức và vốn sống của mình. Có người chỉ đơn giản đăng vài hình ảnh tập luyện mỗi sáng cho con cháu, bạn bè thấy mình, nhưng chính những hình ảnh ấy lại đang lan tỏa cảm hứng rất tích cực về một tuổi già sống vui, sống khỏe, sống đẹp.
Cùng với thời gian sử dụng, người cao tuổi còn phát hiện tính năng mạng xã hội cũng là nơi lưu giữ ký ức theo một cách mới. Những bức ảnh gia đình, những video sinh nhật, những chuyến đi chơi, những bài viết về quê hương, bạn bè, kỷ niệm cũ… được đăng lên không chỉ để “khoe”, mà còn như một dạng nhật ký sống. Ở đó, người cao tuổi có thể sắp xếp lại ký ức của mình, chia sẻ với con cháu, để những điều tưởng như riêng tư trở thành một phần của ký ức gia đình. Một tài khoản mạng xã hội của người già, nếu nhìn thật sâu, đôi khi cũng là một cuốn sổ tay thời đại số, nơi họ ghi lại những ngày tháng cuộc đời bằng hình ảnh, cảm xúc và câu chữ.
Không gian mạng cũng mở ra những cơ hội bất ngờ khác mà nhiều người trước đây không hình dung được. Từ những mối quen biết trên mạng, người cao tuổi có thể tìm thấy đối tác cho công việc, cho các hoạt động cộng đồng, cho các dự định sáng tạo, thiện nguyện hay văn hóa. Những người cùng sở thích có thể kết nối với nhau thành nhóm. Một người chơi nhạc có thể gặp những người cùng đam mê. Một người yêu thơ có thể tìm thấy cộng đồng tri âm. Một cán bộ hội có thể dùng mạng xã hội để thông báo sinh hoạt, tổ chức sự kiện, điều phối các hoạt động cộng đồng nhanh chóng và hiệu quả hơn. Như vậy, mạng xã hội, nếu được sử dụng đúng cách, không chỉ là không gian “ảo”, mà có thể tạo ra những kết nối rất thực trong đời sống và có thể kiến tạo ra nhiều giá trị mới cho tuổi già
Tất nhiên, không gian mạng luôn có hai mặt. Nếu chỉ nhìn thấy niềm vui mà quên đi rủi ro, thì chính người cao tuổi lại có thể trở thành nhóm dễ bị tổn thương nhất. Bởi khác với người trẻ, người cao tuổi thường ít kỹ năng số hơn, dễ tin hơn, chậm hơn trong việc nhận diện các chiêu trò lừa đảo, và đôi khi cũng khó phân biệt hơn giữa thông tin lành mạnh với những luồng tin xấu độc. Chính vì vậy, cùng với quyền được tham gia mạng xã hội, người cao tuổi cũng cần được trang bị những kiến thức và kỹ năng tối thiểu để tự bảo vệ mình.
Điều đầu tiên là người cao tuổi phải hiểu rằng không phải thông tin nào trên mạng cũng đáng tin. Không phải cuộc gọi nào, đường link nào, tin nhắn nào cũng vô hại. Những kẻ lừa đảo số ngày nay rất hay nhắm vào người cao tuổi vì họ thường dễ tin và dễ hoảng hốt hơn trước những thông tin đánh vào cảm xúc. Cho nên, người cao tuổi cần học cách không vội cung cấp thông tin cá nhân, không dễ dàng bấm vào đường link lạ, không giao tài khoản, mã OTP, hình ảnh giấy tờ tùy thân cho người khác, và luôn giữ một sự cảnh giác nhất định khi tiếp nhận thông tin trên mạng. Đây không phải là sự sợ hãi, mà là thái độ tỉnh táo cần thiết.
Bên cạnh lừa đảo tài chính, người cao tuổi cũng dễ bị ảnh hưởng bởi tin giả, thông tin giật gân, nội dung kích động lo âu về sức khỏe, thuốc men, tâm linh, chính trị, xã hội. Có những thông tin được thiết kế rất tinh vi, đánh vào nỗi sợ bệnh tật, sự thương con cháu, lòng tin tôn giáo hoặc tâm lý muốn giúp người khác. Khi tiếp nhận quá nhiều tin tiêu cực, người cao tuổi có thể trở nên hoang mang, căng thẳng, thậm chí chia sẻ lại thông tin sai mà không biết. Vì vậy, kỹ năng kiểm chứng thông tin, hỏi lại người thân, đọc từ nguồn tin chính thống và biết dừng lại trước những nội dung gây kích động cảm xúc là rất quan trọng.
Nhưng để có được điều đó, bản thân người cao tuổi không thể tự làm một mình. Gia đình, nhất là con cháu, có vai trò rất quan trọng. Những người trẻ trong nhà không nên chỉ đơn giản đưa cho bố mẹ, ông bà một chiếc điện thoại thông minh rồi mặc nhiên nghĩ rằng thế là xong. Họ cần trở thành người bạn đồng hành số của người cao tuổi. Từ việc chọn thiết bị dễ dùng, hướng dẫn cách thiết lập tài khoản, chỉ cho cha mẹ cách sử dụng an toàn, đến việc luôn sẵn sàng hỗ trợ khi các cụ gặp trục trặc kỹ thuật, hoặc cảnh báo khi có dấu hiệu bất thường. Quan trọng hơn, con cháu cần theo sát một cách nhẹ nhàng, tôn trọng, để người cao tuổi vừa được hỗ trợ vừa không cảm thấy bị kiểm soát hay bị coi thường.
Đồng hành với người cao tuổi trong không gian số cũng là một cách yêu thương rất mới của gia đình hiện đại. Có thể chỉ là kiên nhẫn chỉ lại một thao tác đã hướng dẫn nhiều lần, giúp ông bà cài đặt bảo mật, nhắc không bấm vào đường link lạ, cùng xem một video vui, bình luận dưới bài đăng của cha mẹ, hoặc gọi điện video thường xuyên hơn. Những việc nhỏ ấy giúp người cao tuổi thấy mình không cô độc trong thế giới công nghệ. Họ không chỉ có thiết bị trong tay, mà có người thân phía sau để hỏi, để tin và để được nâng đỡ khi cần.
Một khía cạnh khác cũng rất đáng lưu ý là liều lượng sử dụng. Mạng xã hội hấp dẫn với tất cả mọi người, không riêng gì người trẻ. Người cao tuổi khi mới tìm thấy niềm vui trong thế giới số cũng có thể dễ bị cuốn vào đó. Có người dành quá nhiều thời gian để lướt mạng, xem tin, check-in, chụp ảnh, chia sẻ liên tục, thậm chí thức khuya, bỏ qua nhu cầu nghỉ ngơi và vận động ngoài đời thực.
Điều này nếu kéo dài sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến mắt, giấc ngủ, thần kinh và cả sức khỏe tổng thể. Bởi vậy, sử dụng mạng xã hội cũng phải có tính khoa học. Người cao tuổi cần được khuyến khích xem mạng như một phần của đời sống, chứ không phải thay thế toàn bộ đời sống. Mạng xã hội nên là nơi mở rộng niềm vui chứ không phải nơi hút hết thời gian và năng lượng của tuổi già.
Về phía xã hội, trong bối cảnh già hóa dân số ngày càng rõ, các nền tảng số và những người làm công nghệ cũng cần nghĩ nhiều hơn đến người cao tuổi như một nhóm người dùng lớn, có nhu cầu đặc biệt và cần được phục vụ bằng những thiết kế thân thiện hơn. Những ứng dụng đơn giản hơn, các giao diện rõ ràng hơn, chữ lớn hơn, thao tác ít rườm rà hơn, cảnh báo lừa đảo dễ hiểu hơn, những không gian số dành riêng cho người cao tuổi, những chức năng hỗ trợ tốt hơn về an toàn, bảo mật, kết nối cộng đồng… trong tương lai rất có thể sẽ trở thành những nhu cầu thiết thực. Khi có sự kết hợp giữa các chuyên gia công nghệ và các chuyên gia nghiên cứu về người cao tuổi, hoàn toàn có thể hình thành những sản phẩm số vừa tiện lợi, vừa an toàn, vừa phù hợp với thói quen và nhu cầu của lứa tuổi này.
Xét đến cùng, mạng xã hội với người cao tuổi không phải là điều gì cần e ngại nếu biết sử dụng khoa học, hữu ích và đúng cách. Nó có thể là một không gian để người già kết nối, học hỏi, chia sẻ, khẳng định mình, tìm lại bạn cũ, mở rộng bạn mới, chống cô đơn và giữ nhịp với thời đại. Nhưng để làm được điều đó, người cao tuổi phải có kỹ năng, gia đình phải có đồng hành, và xã hội phải có trách nhiệm kiến tạo một môi trường số an toàn hơn, nhân văn hơn, dễ sử dụng hơn cho họ.
Với người cao tuổi, cần mở lòng với công nghệ, nhưng không được buông lỏng cảnh giác. Cần tận dụng lợi ích của kết nối số, nhưng không được để đời sống thật bị xói mòn. Khi đạt được sự cân bằng ấy, mạng xã hội sẽ không còn là một thế giới xa lạ với tuổi già, mà có thể trở thành một người bạn mới: vừa hiện đại, vừa hữu ích, vừa giúp người cao tuổi tiếp tục sống có kết nối, có niềm vui và có giá trị trong một thời đại đang chuyển động không ngừng.
