Nói đến du lịch, thông thường chúng ta nghĩ ngay đến những tấm vé máy bay, khách sạn đẹp, món ăn ngon, những ngày nghỉ thảnh thơi ở miền đất nổi danh, cảnh sắc nên thơ và những trải nghiệm thi vị. Tuy nhiên cũng có những chuyến đi lại bắt đầu bằng tờ đăng ký an ninh, kiểm tra hộ chiếu, cổng soi lạnh lùng cùng lời nhắc nghiêm ngặt của hướng dẫn viên không được đi lệch hàng, chụp ảnh tùy tiện hay làm những động tác có thể gây hiểu lầm. Lạ thay, chính cảm giác bị đặt trong trật tự nghiêm cẩn, ít thấy trong các chuyến đi ấy lại khiến hành trình trở nên khác biệt. Bởi phía sau những cánh cửa kiểm soát là những địa chỉ du lịchh đặc biệt, nơi quyền lực, lịch sử, chiến tranh, hòa bình và ký ức quốc gia vẫn hiện diện cụ thể trong đời sống ngày nay.
Đoàn khách chụp ảnh lưu niệm, toàn nhà trắng phía sau là địa phận nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên
Trong suy nghĩ nhiều người, du lịch trước nay thường gắn với nghỉ dưỡng, khám phá đến với cảnh đẹp, di sản, bảo tàng, lễ hội, ẩm thực, khu nghỉ dưỡng hay không gian giải trí. Ngay cả những tuyến du lịch gắn với lịch sử và chính trị, người ta cũng thường nghĩ đến di tích, địa chỉ văn hóa, bảo tàng lịch sử, chiến trường xưa, nhà lưu niệm, tượng đài, nghĩa trang, những nơi giúp con người hồi tưởng quá khứ và tri ân các thế hệ đi trước. Tuy nhiên nếu dừng lại ở đó, dường như du lịch chưa thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu trải nghiệm đa dạng, phong phú của người dân đương đại. Thế giới hôm nay đang cho thấy nhiều cách tiếp cận và hướng đi sáng tạo, táo bạo hơn khi cung cấp dịch vụ mở rộng sang những “bảo tàng sống”, “di sản sống”, nơi con người có thể chạm tới hơi thở của đời sống chính trị - xã hội đang vận hành.
Từ rất nhiều điểm đến trên thế giới, có thể chọn ra một số trường hợp tiêu biểu như Nhà Quốc hội Đức ở Berlin, Khu phi quân sự DMZ và Bàn Môn Điếm trên bán đảo Triều Tiên, Tòa thị chính Seoul hay trụ sở HĐND và UBND TP.HCM để nhận diện một xu hướng du lịch khá mới lạ và thú vị khi công sở, nghị trường, vùng biên và các thiết chế quyền lực đang dần trở thành những điểm đến đặc biệt hấp dẫn phục vụ du khách. Du lịch gắn với các địa danh chính trị, hành chính không chỉ gắn nhu cầu trải nghiệm mới của du khách mà còn gắn nhu cầu truyền thông về hình ảnh nhà nước, thiết chế công quyền và đối thoại xã hội.
` 1. Qua cổng an ninh Reichstag, vào nơi nước Đức tự kể chuyện
Đến Berlin, thủ đô nước Đức, du khách rất dễ bị cuốn hút vào những biểu tượng đã trở nên quen thuộc của thành phố: cổng Brandenburg sừng sững giữa trung tâm, dấu tích bức tường Berlin như vết cắt còn lưu lại trên ký ức châu Âu, đại lộ Unter den Linden rợp bóng cây, công viên Tiergarten rộng lớn giữa lòng đô thị, hay những bảo tàng lớn trên Đảo Bảo tàng... Tuy nhiên Berlin không chỉ hấp dẫn bởi những thứ được lưu giữ trong bảo tàng mà quá khứ và hiện tại luôn đứng rất gần nhau từ những vết thương của chiến tranh, chia cắt và tái thiết đô thị hiện đại. Với mạch cảm nhận về những nét văn hóa riêng biệt, Reichstag, tòa nhà Quốc hội Đức là điểm nhấn và dừng chân khó bỏ qua của du khách.
Reichstag không chỉ như một công trình kiến trúc đẹp mà từng đi qua nhiều khúc quanh dữ dội của lịch sử Đức và châu Âu từ thời đế chế, chiến tranh, vụ hỏa hoạn năm 1933, bóng đen của chủ nghĩa cực đoan, những năm tháng chia cắt Đông-Tây cho đến hành trình nước Đức tái thống nhất. Đứng trước Reichstag, người ta có cảm giác mỗi viên đá, mỗi bức tường, mỗi ô cửa đều đang giữ lại những giá trị châu Âu hiện hữu trong thế kỷ XX.
Từ trung tâm Berlin, du khách có thể đi bộ dọc theo đại lộ Unter den Linden, qua cổng Brandenburg, biểu tượng từng đứng giữa những chia cắt của Chiến tranh lạnh, rồi chỉ thêm vài phút là thấy Reichstag hiện ra phía trước. Ấn tượng đầu tiên về Reichstag không phải là sự choáng ngợp của công trình khổng lồ, mà là vẻ trầm mặc, cân đối và uy nghiêm. Mặt tiền cổ điển với những hàng cột lớn, mái vòm kính hiện đại phía sau, khoảng sân rộng mở và những đoàn khách lặng lẽ xếp hàng theo khung giờ đăng ký tham quan tòa nhà.
Muốn vào Reichstag, du khách phải đăng ký trước, cung cấp thông tin cá nhân, mang giấy tờ tùy thân, đến đúng giờ và đi qua hệ thống kiểm tra an ninh nghiêm ngặt. Cảm giác lúc ấy gần giống như ở sân bay, chỉ khác là sau lớp an ninh không phải một chuyến bay, mà là hành trình bước vào bên trong thiết chế lập pháp cao nhất của nước Đức. Sự nghiêm ngặt không làm chuyến đi mất đi hấp dẫn, trái lại, nó khiến trải nghiệm trở nên thật hơn và trang trọng hơn.
Du khách có thể đăng ký ngồi trên khán đài công cộng để theo dõi một phiên họp của Bundestag, trở thành người quan sát trực tiếp khi các nghị sĩ họp bàn, thảo luận, tranh luận, ghi chép, bấm nút và quyết định những vấn đề quan trọng của nước Đức cũng như châu Âu. Không có tiếng nhạc, không có trình diễn, không có hoạt náo như như du lịch đường phố. Chỉ có nhịp điệu của nghị trường: giọng nói vang lên đều đặn, ánh mắt hướng về chủ tọa, màn hình hiện nội dung, những khoảng lặng, những hàng ghế, những quy trình và thủ tục. Sức hấp dẫn đặc biệt khi du khách chứng kiến sinh hoạt chính trị trong đời sống thực tế của nó, không phải qua phim ảnh, bản tin hay báo chí.
Hành trình trong Reichstag tiếp tục bằng tuyến tham quan tòa nhà. Du khách được hướng dẫn di chuyển qua các khu vực mở cửa cho công chúng, lên khu vực mái vòm kính do kiến trúc sư kiến trúc sư Anh Norman Foster thiết kế. Con đường dốc xoắn ốc trong khối kính khổng lồ, dẫn người tham quan đi chậm rãi lên cao. Từ mỗi độ cao khác nhau, qua lớp kính trong suốt, Berlin hiện ra mỗi lúc đầy đủ, rộng lớn hơn trong tầm mắt du khách từ cổng Brandenburg ở phía gần, dòng Spree uốn quanh, những mái nhà xám, những mảng xanh của công viên, những trục đường từng đi qua nhiều biến động lịch sử.
Cổng Brandenburg
Điều đặc biệt nhất của mái vòm kính cho người tham quan nhìn xuống phòng họp Quốc hội ở phía dưới như ẩn dụ từ kiến trúc đến giá trị khi quyền lực được đặt trong tầm nhìn phía trên của công chúng. Reichstag không giảng giải về dân chủ bằng những khái niệm lớn lao mà bằng thông điệp công quyền luôn được soi chiếu, giám sát và được đặt dưới ánh sáng công khai.
Nhà báo Hàn Vũ Linh trong chuyến đến thăm quan Reichstag
Từ Reichstag có thể thấy sức hấp dẫn của du lịch trải nghiệm thực tế chính trị nằm ở chỗ nó biến những không gian vốn quen thuộc qua truyền thông thành trải nghiệm trực tiếp khi công chúng chạm vào đời sống chính trị đang vận hành, nhìn thấy người thật, việc thật và hiểu thêm các quyết định đang được hình thành như thế nào. Và chính vì thế, Reichstag chắc chắn không có ngày nào giống ngày nào đối với những ai thực sự muốn trải nghiệm ở đây.
2. Khám phá đường ranh Chiến tranh lạnh
Nếu Reichstag cho du khách cảm giác trải nghiệm mô hình công khai hóa quyền lực Nhà nước, thì DMZ (Khu phi quân sự liên Triều) và Bàn Môn Điếm (tên quốc tế là Panmunjom/JSA) lại đưa họ đến không gian du lịch có phần căng thẳng hơn. Điểm đến của tour này không phải khu phố cổ, cung điện nguy nga, tráng lệ, bảo tàng đồ sộ hay thắng cảnh thiên nhiên hùng vĩ, mà là vùng phi quân sự chia cắt hai miền Triều Tiên, nơi Chiến tranh Triều Tiên dừng tiếng súng bằng Hiệp định đình chiến năm 1953 nhưng hòa bình vẫn chưa thực sự trọn vẹn.
DMZ
Về lịch sử, DMZ ra đời sau Hiệp định đình chiến, như một vùng đệm quân sự giữa hai miền Triều Tiên. Trên bản đồ, đó là dải đất hẹp kéo dài ngang bán đảo, trở thành một trong những đường ranh đặc biệt nhất của thời Chiến tranh lạnh tồn tại đến thời điểm hiện tại. Nơi này không chỉ chia cắt hai quân đội, hai nhà nước, hai hệ thống chính trị, mà còn chia cắt những gia đình, những làng quê, những tuyến đường sắt, những ký ức chung của một dân tộc từng có sự thống nhất về văn hóa.
Cư dân vẫn sống trong khu vực DMZ
Daeseong-dong, thường được gọi là làng “tự do”, làng dân sự duy nhất nằm trong phần DMZ phía Hàn Quốc. Người dân ở đây sống dưới sự kiểm soát an ninh nghiêm ngặt, ra vào bị hạn chế và sinh hoạt hằng ngày luôn gắn với sự hiện diện của quân đội. Đổi lại, họ được hưởng một số cơ chế đặc biệt, trong đó có việc được miễn một số nghĩa vụ và thuế quốc gia. Chính sự tồn tại của ngôi làng ấy làm cho DMZ là một không gian sống rất lạ khi lao động, học tập, sinh hoạt, vui chơi, giải trí và cảm nhận giá trị hòa bình bên cạnh bóng hàng rào thép gai, trạm gác, loa tuyên truyền và những biến động khó lường của quan hệ liên Triều.
DMZ có những tuyến tham quan tương đối phổ biến dành cho du khách từ Seoul, nhưng đây là khu vực đặc biệt nhạy cảm, chỉ được tiếp cận trong những chương trình được cho phép, do các đơn vị tổ chức tour đã được phê duyệt thực hiện, với quy trình đăng ký, kiểm tra giấy tờ, kiểm soát an ninh và hướng dẫn nghiêm ngặt. Việc mở cửa hay tạm dừng tham quan cũng có thể thay đổi tùy theo tình hình an ninh.
Phòng gặp gỡ Liên Triều
Chuyến đi đến khu vực DMZ – Bàn Môn Điếm thường bắt đầu từ Seoul từ khá sớm, với quãng đường hơn 50 km. Hành trình ban đầu vẫn là đường cao tốc, nhà cửa, bảng hiệu, những quán xá quen thuộc của Hàn Quốc nhưng càng gần khu vực biên giới, cảnh quan càng thay đổi. Bên cạnh núi rừng, những hàng rào thép gai, chốt kiểm soát, biển cảnh báo xuất hiện nhiều hơn khiến khách tham quan cảm nhận rõ rằng mình đang đang đi vào khu vực nhạy cảm về quân sự. Không khí trên xe vì thế cũng khác đi. Người ta ít nói to hơn, những câu đùa vui giảm dần, còn hướng dẫn viên bắt đầu nhắc kỹ về giấy tờ, trang phục, vị trí ngồi, quy định về nơi được chụp ảnh, lúc nào phải im lặng, lúc nào phải đi theo hàng lối...
Trong trải nghiệm thực tế của người viết bài, trước khi vào khu vực Bàn Môn Điếm, đoàn được đưa tới tòa nhà lớn để xem phóng sự ngắn giới thiệu bối cảnh lịch sử - an ninh của khu vực, sau đó nghe các sĩ quan Mỹ, Hàn Quốc hướng dẫn các quy định cần tuân thủ. Du lịch trong “phòng họp” khi ấy khá đặc biệt, người ta không còn là những du khách háo hức đi xem biểu diễn, mà bắt đầu tự đánh thức trí tưởng tượng, tò mò cũng như ý thức về những rủi ro từ những lời cảnh báo.
Sau phần giới thiệu, du khách được yêu cầu đọc, ký vào bản cam kết. Các bản tường thuật công khai về Panmunjom/JSA cũng cho thấy người tham quan phải thừa nhận với việc đi vào khu vực có thể xảy ra nguy cơ bị thương hoặc nghiêm trọng hơn do hành động của đối phương. Chỉ riêng thủ tục ký cam kết ấy đã làm cho hành trình trở thành chuyến đi đặc biệt khi dịch vụ công khai xác nhận tình trangh du lịch, tham quan có thể gắn với sự nguy hiểm, khó lường.
Xe quân sự dẫn đường cho xe tham quan đi vào khu vực kiểm soát làm cho chuyến đi thật khó quên. Khách tham quan vẫn ngồi trên xe như trong một tour thông thường, nhưng phía trước là phương tiện quân sự đang mở đường qua những điểm kiểm soát, rào chắn, biển cảnh báo và trạm gác. Nhìn qua cửa kính, du khách hiểu rằng mình đang đi vào không gian không dành cho sự tùy tiện. Ở một số chương trình, các quy định còn nghiêm ngặt hơn, từ cách xuống xe, vị trí đứng, hướng nhìn cho đến những động tác tưởng như rất nhỏ.
Nếu điều kiện an ninh cho phép, đoàn sẽ được đưa đến Bàn Môn điếm (JSA), điểm đặc biệt nhất của hành trình. Hiện ra trước mắt người tham quan chính là khung cảnh từng nhiều lần xuất hiện dày đặc trên truyền hình quốc tế. Màu xanh của các căn nhà thấp, màu xám của mặt sân, màu sẫm của quân phục và chiếc kính đen trên gương mặt lính gác tạo nên cảm giác rất đặc biệt. Mọi thứ đều yên lặng, không có gì ồn ào, nhưng chính sự im lặng ấy lại làm cho Bàn Môn Điếm trở thành một trong những không gian chính trị gây ám ảnh nhất thế giới.
Bên trong căn phòng họp màu xanh, những tấm rèm, ô cửa, chiếc bàn hội nghị đặt giữa phòng, lá cờ Liên hợp quốc nhỏ và người lính Hàn Quốc đứng nghiêm như một pho tượng tạo nên một khung cảnh rất lạ. Người tham quan có thể đứng gần, quan sát, thậm chí chụp ảnh lưu niệm, nhưng sự nghiêm cẩn của người lính, ánh mắt nhìn thẳng về phía trước và thân hình gần như bất động của anh ta khiến bức ảnh ấy giống như được chụp bên một hiện vật sống trong bảo tàng.
Bàn Môn Điếm là nơi những cuộc gặp Nam - Bắc từng diễn ra, những phái đoàn quân sự ngồi đối diện nhau, từng cái bắt tay, từng bước chân qua đường ranh, từng cánh cửa mở ra đều đã trở thành tin tức nóng hổi toàn cầu. Năm 2018, lãnh đạo hai miền Triều Tiên gặp nhau, bước qua đường phân giới trở thành biểu tượng của hy vọng hòa giải. Năm 2019, Tổng thống Mỹ Donald Trump gặp Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong Un, bắt tay tại khu vực đường ranh và trở thành tổng thống Mỹ đương nhiệm đầu tiên bước sang lãnh thổ Triều Tiên…
Với người tham quan, cảm xúc được đứng ở nơi từng diễn ra những sự kiện lịch sử lớn là một trải nghiệm khó quên. Cảm giác ấy tiếp tục lớn dần qua từng điểm dừng của hành trình, khi họ chụp ảnh trước những biểu tượng hòa bình đặc biệt ở đây: tấm biển JSA màu xanh của Liên hợp quốc, lá cờ Mỹ vẽ trên bức tường nâu, bia cầu nguyện hòa bình với hình chim bồ câu, những hàng cây trụi lá trong mùa lạnh, lớp cỏ khô vàng, hàng rào xanh và những khoảng đất bị giới hạn tầm nhìn. Tất cả làm nên một thứ cảnh quan đặc biệt: không rực rỡ, không lộng lẫy, nhưng mỗi chi tiết đều như mang theo hơi lạnh của lịch sử và khát vọng về một tương lai khác.
Một điểm dừng khác thường gây tò mò mạnh là Đường hầm xâm nhập thứ ba, công trình ngầm do phía Hàn Quốc phát hiện năm 1978. Đi xuống đường hầm là bước vào một không gian hẹp, thấp, lạnh, ẩm, với ánh sáng nhân tạo, những đoạn phải cúi người và những bức tường đá thô ráp. Ở đó, du khách cảm nhận chiến tranh không chỉ diễn ra trên mặt đất, không chỉ hiện diện trong các cuộc đàm phán hay tuyên bố chính trị, mà còn từng âm thầm đi dưới lòng đất. Đây không phải là cảnh quan đẹp theo nghĩa thông thường, nhưng lại là một điểm đến gây ám ảnh, bởi sự căng thẳng của đối đầu quân sự được vật chất hóa bằng đường hầm, bê tông, đá, mồ hôi, bí mật và nỗi lo xâm nhập.
Đài quan sát Dora lại đem đến một trải nghiệm khác, khá thú vị với du khách. Từ đây, mọi người có thể nhìn qua phía Triều Tiên bằng những ống kính viễn vọng được lắp đặt trên đồi cao. Qua ống kính, phía “bên kia” không còn là một vùng đất xa xôi trên bản đồ hay trong bản tin thời sự, mà hiện ra bằng những hình ảnh cụ thể: những dãy nhà tập thể, cánh đồng, đường làng, núi thấp, khu vực Gaeseong và đôi khi cả bóng dáng người dân sinh hoạt, đi lại trên đường. Đài quan sát Dora vì vậy không chỉ là nơi để nhìn sang Triều Tiên, mà còn biến một khoảng cách chính trị thành tầm nhìn cụ thể, để người ta nhận ra có những nơi rất gần về địa lý nhưng lại rất xa về lịch sử và chính trị.
Từ Bàn Môn Điếm, hành trình DMZ có thể tiếp tục mở ra những lớp ký ức khác của bán đảo Triều Tiên. Công viên Imjingak gợi nhớ những gia đình bị chia cắt, những người không thể trở về quê cũ, những chuyến tàu, cây cầu, hàng rào, mảnh giấy ước nguyện và khát vọng đoàn tụ. Ở Imjingak, nỗi đau chia cắt hiện lên bằng bằng những chi tiết rất nhỏ: một dải ruy băng buộc trên hàng rào, một lời nhắn gửi người thân phía bên kia, một cây cầu không còn là cây cầu giao thông đơn thuần mà trở thành biểu tượng của ly tán và hy vọng đoàn tụ.
Tương tự nhau vậy, Ga Dorasan, có câu khẩu hiệu nổi tiếng được viết “Not the last station from the South, but the first station toward the North” (Không phải ga cuối cùng từ phương Nam, mà là ga đầu tiên hướng về phương Bắc). Thông điệp ấy, đặt bên những đường ray nằm giữa hàng rào thép gai, những tấm bảng ghi tên, những biểu tượng cầu nguyện hòa bình và khát vọng nối lại tuyến Gyeongui, khiến du khách nhận ra rằng sự chia cắt trên bán đảo Triều Tiên không chỉ là một đường ranh quân sự, mà còn là sự đứt gãy trong những hành trình con người luôn mong muốn được nối lại bằng tình yêu thương, ký ức chung và khát vọng thống nhất dân tộc.
