NĂM NGỌ KỂ CHUYỆN ĐUA NGỰA TRÊN BẢN CHỢ THỤT

Tác giả bài viết: Nhật Minh

Thứ hai - 25/05/2026 03:12

Giữa những dãy núi trập trùng của Tuyên Quang, nơi nhịp sống còn in đậm dấu ấn của tự nhiên và truyền thống, giải đua ngựa Chợ Thụt ở xã Phù Lưu, tỉnh Tuyên Quang nổi lên như một hiện tượng văn hóa độc đáo. Không chỉ đơn thuần là một cuộc thi thể thao, giải đua ngựa nơi đây là kết tinh của lịch sử, của lao động và của đời sống tinh thần phong phú của đồng bào các dân tộc vùng cao.

Giải đua ngựa năm 2026 thu hút 52 ngựa đua đến từ nhiều tỉnh thành

Từ con ngựa thồ đến đường đua mùa xuân
Theo thông lệ, đúng ngày 2 tháng 2 âm lịch hằng năm, bà con khắp nơi lại nô nức kéo nhau về thôn Thụt, xã Phù Lưu để dự “phiên chợ mỗi năm chỉ có một lần”. Ít ai biết rằng, nguồn gốc của giải đua ngựa Chợ Thụt không bắt đầu từ ý tưởng tổ chức một cuộc thi, mà xuất phát từ chính nhu cầu sinh tồn của người dân. Trong điều kiện địa hình hiểm trở, giao thông cách trở, con ngựa từ lâu đã trở thành phương tiện vận chuyển chủ lực. Người dân dùng ngựa để chở nông sản, lâm sản, đi chợ phiên, thậm chí là kết nối giữa các bản làng xa xôi. Ngựa không chỉ là tài sản mà còn là “bạn đồng hành” của mỗi gia đình. Sự gắn bó lâu dài ấy khiến người dân hiểu rõ từng đặc tính của ngựa, từ cách điều khiển, chăm sóc cho đến khả năng di chuyển trên địa hình khó khăn. Chính từ đây, kỹ năng cưỡi ngựa trở thành một tiêu chí thể hiện sự khéo léo, bản lĩnh của mỗi người.

Trong những phiên chợ vùng cao, đặc biệt là chợ Thụt, nơi giao thương sầm uất bậc nhất khu vực, người dân sau khi mua bán xong thường tụ tập, trò chuyện, giao lưu. Và rồi, từ những cuộc thử sức tự phát, họ bắt đầu tổ chức những cuộc đua nhỏ để xem ai là người điều khiển ngựa giỏi hơn. Những cuộc đua ban đầu ấy mang tính ngẫu hứng, không luật lệ, không giải thưởng, nhưng lại chứa đựng tinh thần cạnh tranh lành mạnh và niềm vui giản dị.
Chợ phiên – cái nôi của một lễ hội
Không gian chợ phiên đóng vai trò đặc biệt trong sự hình thành giải đua ngựa Chợ Thụt. Ở vùng cao, chợ không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa. Người dân đến chợ không chỉ để mua bán mà còn để gặp gỡ, kết bạn, tìm hiểu thông tin và tham gia các hoạt động cộng đồng. Chính trong bối cảnh ấy, các cuộc đua ngựa dần trở thành một phần không thể thiếu của phiên chợ. Từ tự phát đến có tổ chức, từ nhỏ lẻ đến quy mô lớn hơn, hoạt động đua ngựa được duy trì qua nhiều thế hệ, trở thành một nét sinh hoạt quen thuộc mỗi dịp xuân về. Có thể nói, nếu không có chợ phiên, sẽ khó có thể hình thành một giải đua ngựa mang tính cộng đồng sâu sắc như Chợ Thụt. Đây chính là minh chứng rõ nét cho vai trò của không gian xã hội trong việc sản sinh và nuôi dưỡng các giá trị văn hóa dân gian.
“Kỵ sĩ chân đất” trên lưng ngựa
Một trong những điểm làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của giải đua ngựa Chợ Thụt chính là hình ảnh những “kỵ sĩ chân đất”. Họ không phải là vận động viên chuyên nghiệp, không được đào tạo bài bản, mà là những người nông dân chân chất, quen với nương rẫy, với con ngựa thồ hằng ngày. Không yên cương tiêu chuẩn, không trang phục thi đấu cầu kỳ, các kỵ sĩ chỉ sử dụng những dụng cụ đơn giản, thậm chí có người cưỡi ngựa không yên. Tất cả dựa vào kinh nghiệm, sự dẻo dai và khả năng làm chủ con ngựa. Chính sự mộc mạc ấy lại tạo nên sức hút đặc biệt, khiến mỗi cuộc đua trở nên kịch tính, bất ngờ và đầy cảm xúc. Ở góc độ văn hóa, “kỵ sĩ chân đất” không chỉ là người tham gia cuộc đua mà còn là biểu tượng của tinh thần thượng võ, của sự gan dạ và ý chí vượt khó của người dân vùng cao. Họ đại diện cho một lối sống gần gũi với thiên nhiên, đề cao sự bền bỉ và kỹ năng thực tiễn hơn là kỹ thuật hiện đại.

Trai bản được ví “Kỵ sĩ chân đất” trên lưng ngựa không yên

Hàng vạn du khách được chiêm ngưỡng màn phi nước đại về đích

Nhiều ngựa đua đến từ các CLB đua chuyên nghiệp cũng tham dự giải

Đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc
Giải đua ngựa Chợ Thụt là minh chứng sinh động cho quá trình “văn hóa hóa” từ lao động. Một hoạt động mang tính thực dụng: cưỡi ngựa để vận chuyển đã dần chuyển hóa thành một hình thức giải trí, rồi phát triển thành lễ hội truyền thống. Quá trình này phản ánh quy luật chung của nhiều loại hình văn hóa dân gian: xuất phát từ đời sống, được cộng đồng chấp nhận và duy trì, rồi dần trở thành bản sắc. Đua ngựa không còn chỉ là để phân thắng bại, mà còn mang ý nghĩa tinh thần: cầu may mắn, thể hiện sức mạnh, gắn kết cộng đồng.
Bên cạnh đó, giải đua còn gắn với nhiều hoạt động văn hóa khác như hát then, múa dân gian, ẩm thực truyền thống… tạo nên một không gian lễ hội đa dạng, giàu bản sắc. Trong bối cảnh nhiều lễ hội truyền thống bị “sân khấu hóa” hoặc thương mại hóa, giải đua ngựa Chợ Thụt vẫn giữ được nét nguyên sơ đáng quý. Ngựa vẫn là ngựa thồ, kỵ sĩ vẫn là nông dân, cách thức thi đấu vẫn mang đậm tính tự nhiên. Chính yếu tố “nguyên bản” này tạo nên sức hấp dẫn riêng, không thể thay thế. Du khách đến đây không chỉ để xem một cuộc đua, mà để trải nghiệm một phần đời sống thực của người dân vùng cao. Tuy nhiên, để phù hợp với điều kiện mới, giải đua cũng có những điều chỉnh nhất định: quy định đường đua, đảm bảo an toàn, tổ chức bài bản hơn. Đây là sự tiếp biến cần thiết, giúp bảo tồn nhưng không làm mất đi bản chất của lễ hội.
Gìn giữ một di sản sống
Những năm gần đây, giải đua ngựa Chợ Thụt đã trở thành điểm nhấn trong phát triển du lịch của xã Phù Lưu. Mỗi mùa lễ hội, hàng nghìn du khách từ khắp nơi đổ về, góp phần thúc đẩy các hoạt động dịch vụ, thương mại. Người dân địa phương có thêm cơ hội giới thiệu sản phẩm nông sản, ẩm thực, văn hóa truyền thống. Từ đó, giải đua không chỉ mang ý nghĩa tinh thần mà còn góp phần cải thiện đời sống kinh tế. Việc phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa cũng đặt ra yêu cầu mới: làm sao để khai thác hiệu quả nhưng không làm biến dạng giá trị truyền thống. Đây là bài toán cần sự chung tay của chính quyền và cộng đồng.
Điều đáng quý nhất ở giải đua ngựa Chợ Thụt là tính “sống” tức là nó không phải là một di sản tĩnh, mà là một phần của đời sống hiện tại. Người dân không “diễn lại” lễ hội, mà thực sự sống trong nó, duy trì nó như một nhu cầu tự nhiên. Chính vì vậy, việc bảo tồn không nên chỉ dừng ở hình thức, mà cần giữ được môi trường văn hóa đã sinh ra nó: chợ phiên, đời sống cộng đồng, tập quán sinh hoạt. Nếu những yếu tố này mất đi, giải đua cũng khó có thể tồn tại đúng nghĩa.
Từ những cuộc đua ngựa tự phát sau phiên chợ, giải đua ngựa Chợ Thụt đã trở thành một biểu tượng văn hóa đặc sắc của vùng đất Phù Lưu. Nguồn gốc gắn với lao động, với cộng đồng và với đời sống thực đã tạo nên sức sống bền bỉ cho lễ hội này. Trong dòng chảy hiện đại, việc gìn giữ và phát huy giá trị của giải đua không chỉ là trách nhiệm của địa phương, mà còn là cách để bảo tồn một phần hồn cốt văn hóa dân tộc. Bởi lẽ, đằng sau mỗi cuộc đua không chỉ là tốc độ, mà là cả một câu chuyện dài về con người, lịch sử và bản sắc của vùng cao Tuyên Quang./.

Ông Vũ Văn Quyết, Phó Chủ tịch UBND xã Phù Lưu, tỉnh Tuyên Quang cho biết: “Năm nay, xã Phù Lưu đã tổ chức giải đua ngựa năm 2026 rất thành công, thu hút hàng vạn lượt du khách tới xem. Tham gia giải năm nay có 52 ngựa đua đến từ khắp các tỉnh thành và các bản làng vùng cao như: Bắc Hà (Lào Cai), Thanh Hóa, Tuyên Quang và cả Hà Nội. Đến với cuộc đua, tất cả những chú ngựa đua được huấn luyện kỹ lưỡng, nhưng cũng không ít là ngựa thồ của đồng bào tại địa phương. Năm nay quy mô lớn hơn sẽ gây tiếng vang để du khách thập phương biết đến với giải đua ngựa chợ Thụt, Phù Lưu.” Sau những màn tranh tài náo nhiệt trên đường đua, ngựa đua số 52 của anh Nguyễn Văn Sơn thuộc CLB Red Lion đã đạt giải nhất trị giá 30 triệu đồng.