Tác giả bài viết: Lê Vũ Chí Thiện
Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã và đang diễn ra mạnh mẽ trên quy mô toàn cầu, tác động đến hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội. Từ sản xuất, dịch vụ, giáo dục, y tế, giao thông, quản lý nhà nước đến giao tiếp hằng ngày, công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc cách con người sống, làm việc, học tập, tiêu dùng, giải trí và kết nối với nhau. Trong dòng chảy ấy, người cao tuổi không thể đứng ngoài. Dù có những đặc điểm riêng về tuổi tác, sức khỏe, thói quen sinh hoạt, khả năng tiếp nhận cái mới và điều kiện tiếp cận công nghệ, họ vẫn là một phần của đời sống số, vừa chịu tác động, vừa có nhu cầu tham gia, thích nghi và làm chủ những tiện ích mà thời đại mới đem lại.
Nếu trước đây người cao tuổi thường được hình dung như nhóm thụ động, bị động trước những thay đổi nhanh chóng của công nghệ, thì thực tế hôm nay đã khác nhiều. Cần thấy rằng, không ít người cao tuổi hiện nay đã tiếp xúc với công nghệ từ khi còn ở tuổi thanh niên hoặc trung niên. Họ từng đi qua nhiều lớp thay đổi của kỹ thuật và truyền thông: từ radio, truyền hình, điện thoại cố định, máy tính để bàn, Internet, email, điện thoại di động cho đến điện thoại thông minh, mạng xã hội và các nền tảng số. Vì thế, họ không hoàn toàn xa lạ với công nghệ, mà đang tiếp tục học cách thích nghi với một thế hệ công nghệ mới nhanh hơn, đa dạng hơn và phức tạp hơn.
Nhiều người cao tuổi đã và đang từng bước làm quen với điện thoại thông minh, mạng xã hội, dịch vụ số, các ứng dụng liên lạc, thanh toán, giải trí, chăm sóc sức khỏe và tiếp cận thông tin. Họ không chỉ là nhóm khách hàng tiềm năng của các dịch vụ công nghệ, mà còn là người sử dụng, người lan tỏa, thậm chí là người sáng tạo nội dung, chia sẻ tri thức, ký ức và giá trị văn hóa trên các nền tảng số.
Thực tế cho thấy khoảng cách giữa người cao tuổi và công nghệ không phải lúc nào cũng là khoảng cách của sự bất lực hay đứng ngoài, mà nhiều khi chỉ là khoảng cách về tốc độ thích nghi, điều kiện tiếp cận, sự hỗ trợ ban đầu và mức độ phù hợp của công nghệ với nhu cầu tuổi già.
Có rất nhiều điều để nói về cách mạng 4.0 và thành tựu đem lại, nhưng chỉ cần nhìn vào đời sống hằng ngày, chúng ta cũng có thể thấy những thay đổi rất lớn trong vài năm gần đây. Từ thói quen sinh hoạt, cách mua bán, thanh toán, tìm kiếm thông tin, đặt lịch khám bệnh, sử dụng dịch vụ công, đến cách trò chuyện với con cháu, bạn bè, hầu như lĩnh vực nào cũng đang mang dấu ấn của công nghệ. Các ứng dụng, mạng xã hội, nền tảng số, trí tuệ nhân tạo và thiết bị thông minh không còn là những khái niệm xa lạ, mà đã trở thành một phần của môi trường sống. Người cao tuổi, vì thế, không chỉ làm quen với một vài công cụ mới, mà đang phải thích nghi với một cách sống mới, nơi nhiều hoạt động quen thuộc được chuyển dần lên không gian số.
Chính sự chuyển đổi ấy khiến người cao tuổi trong giai đoạn đầu dễ chịu nhiều áp lực hơn so với người trẻ. Không chỉ vì tuổi tác, sức khỏe, thị lực, trí nhớ hay thao tác chậm hơn, mà còn vì họ phải thay đổi những thói quen đã hình thành trong nhiều năm. Một người trẻ có thể nhanh chóng làm quen với một ứng dụng mới, một phương thức thanh toán mới, một nền tảng giao tiếp mới. Nhưng với nhiều người cao tuổi, mỗi thay đổi công nghệ lại là một lần phải học lại từ đầu: học cách đăng nhập, nhớ mật khẩu, xác thực tài khoản, chuyển khoản, đặt hàng, tra cứu thông tin, nhận diện đường link lạ, tránh bấm nhầm, tránh bị lừa và bảo vệ dữ liệu cá nhân của mình.
Bởi vậy, khó khăn của người cao tuổi trước công nghệ không nên được hiểu đơn giản là “không biết dùng” hay “ngại học”. Đó là khó khăn của một thế hệ đang phải chuyển đổi liên tục từ những phương thức giao tiếp, giao dịch và tiếp nhận thông tin quen thuộc sang một hệ thống mới có tốc độ nhanh hơn, nhiều tầng thao tác hơn và cũng nhiều rủi ro hơn. Nếu không được hướng dẫn kiên nhẫn, dễ hiểu và phù hợp với nhu cầu thật, công nghệ rất dễ trở thành một áp lực tâm lý, khiến người cao tuổi e dè, phòng thủ, thậm chí tự thu mình lại trước đời sống số.
Chính vì vậy, ở không ít người cao tuổi đã hình thành tâm lý “sợ công nghệ”, khi công nghệ thay đổi và cập nhật quá nhanh trong một thời ngắn. Cái sợ cũng không chỉ là sợ máy móc, sợ thao tác sai, mà còn là nỗi lo mình không theo kịp đời sống mới, không làm chủ hay duy trì được những thói quen sống trong công nghệ. Có người ngại hỏi vì sợ bị chê chậm hiểu. Có người sợ dùng sai nên không dám thử. Có người muốn học nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Có người cảm thấy công nghệ càng phát triển thì khoảng cách giữa mình với con cháu, với xã hội hiện đại càng rộng hơn.
Chưa cần bàn đến những phần mềm phức tạp, lập trình hay trí tuệ nhân tạo, chỉ riêng quá trình chuyển đổi số trong đời sống hằng ngày cũng đã đặt ra không ít khó khăn cho người cao tuổi. Việc sử dụng tài khoản định danh điện tử, thực hiện dịch vụ công trực tuyến, mua hàng qua mạng, đặt xe, đặt lịch khám bệnh, thanh toán không tiền mặt, sử dụng ngân hàng số, đọc thông báo trên ứng dụng, quét mã QR… đều có thể trở thành thử thách với những người chưa quen công nghệ. Nếu không có sự hỗ trợ phù hợp, người cao tuổi rất dễ bị đẩy vào thế yếu trong xã hội số, thậm chí có nguy cơ đứng bên lề ngay cả với những dịch vụ thiết yếu của đời sống.
Tuy nhiên, sẽ là sai lầm nếu vì những khó khăn ấy mà coi người cao tuổi là nhóm đứng ngoài công nghệ. Thực tế cho thấy khả năng học hỏi của con người không bị chặn lại bởi tuổi tác. Không khó để thấy nhiều người cao tuổi hiện nay biết sử dụng điện thoại di động, điện thoại thông minh, nhắn tin, gọi điện, gọi video, xem ảnh, gửi lời chúc, tham gia nhóm gia đình, theo dõi tin tức, đọc báo điện tử, xem YouTube, dùng Zalo, Facebook. Có người ban đầu còn bỡ ngỡ, nhưng chỉ sau một thời gian được hướng dẫn đã có thể sử dụng thành thạo những chức năng cần thiết cho đời sống hằng ngày. Điều này cho thấy người cao tuổi không phải là nhóm “bên lề” của xã hội số. Vấn đề là công nghệ có được thiết kế đủ thân thiện với họ hay không và xã hội có đủ kiên nhẫn để hỗ trợ họ bước vào đời sống số hay không.
Người cao tuổi đến với công nghệ có thể không nhanh như người trẻ, nhưng họ có cách học riêng. Họ thường cần thêm thời gian để quan sát, ghi nhớ, thử lại, sai rồi sửa, hỏi lại nhiều lần. Thậm chí nhiều người cao tuổi duy trì cách học truyền thống với sổ tay ghi chép tỉ mỉ và cận thận. Sự chậm rãi trong việc tự “xóa mù” số ở người cao tuổi không nên được nhìn như một hạn chế đơn thuần, mà là nhịp tiếp nhận phù hợp với tuổi tác, thói quen và tâm lý của họ. Một khi đã nắm được thao tác và nhận ra công nghệ thật sự hữu ích cho đời sống, người cao tuổi có thể sử dụng rất thường xuyên, thậm chí ở một số phương diện còn bền bỉ hơn cả người trẻ.
Mạng xã hội là một ví dụ khá rõ. Khi Facebook mới xuất hiện, nó chủ yếu được xem là sân chơi của người trẻ, nơi họ kết nối, chia sẻ và thể hiện bản thân. Nhưng sau nhiều năm, không gian ấy đã mở rộng sang nhiều nhóm tuổi khác nhau, trong đó có rất nhiều người trung niên và cao tuổi. Ngày càng có nhiều người cao tuổi có tài khoản mạng xã hội, tham gia hội nhóm, tìm kiếm bạn bè cũ, kết nối đồng hương, chia sẻ ảnh gia đình, viết thơ, ca hát, nhảy dân vũ, đăng bài, bình luận thời sự, giới thiệu tác phẩm văn hóa, bày tỏ cảm xúc, kể chuyện đời, thậm chí livestream các hoạt động của câu lạc bộ, hội nhóm. Họ đến với facebook không chỉ “xem cho biết”, mà đang chủ động tạo ra sân chơi riêng, cách hiện diện riêng của cá nhân và nhóm tuổi trên không gian mạng.
Viber, Zalo hay các ứng dụng chat trên điện thoại cũng là những ví dụ gần gũi. Với người trẻ, Zalo có thể là công cụ nhắn tin, gửi tài liệu, gọi điện phục vụ công việc và giao tiếp hằng ngày. Nhưng với người cao tuổi, tính năng gửi ảnh, gọi video lại có giá trị rất đặc biệt. Nó giúp họ nhìn thấy con cháu ở xa, trò chuyện với bạn bè, hỏi thăm người thân, tham gia nhóm gia đình mà không cần di chuyển nhiều. Một cuộc gọi video miễn phí nhiều khi không chỉ là tiện ích công nghệ, mà là một sự hiện diện tình cảm, giúp người cao tuổi bớt cô đơn và cảm thấy mình vẫn được kết nối với đời sống của những người thân yêu.
Công nghệ không phải là cánh cửa đóng lại với người cao tuổi. Trái lại cánh cửa ấy hoàn toàn có thể mở rộng nếu công nghệ biết đáp ứng đúng nhu cầu của một nhóm người dùng đầy tiềm năng trong xã hội đang tiến gần hơn đến tuổi già. Người cao tuổi sẽ học và sử dụng công nghệ khi họ thấy công nghệ thật sự có ích như giúp liên lạc cho con cháu, xem tin tức, tìm kiếm thông tin, nghe nhạc, đọc sách, xem phim, đặt lịch khám bệnh, tìm bạn cũ, tham gia câu lạc bộ, lưu giữ hình ảnh, mua món đồ cần thiết hoặc giải trí trong những lúc rảnh rỗi.
Ngược lại, có những nền tảng người cao tuổi ít sử dụng không phải vì công nghệ quá khó, mà vì chưa thật sự phù hợp với nhịp sống, thị hiếu và nhu cầu của tuổi già. Có người cao tuổi không mấy hứng thú với những nền tảng quá nhanh, quá nhiều âm thanh, hình ảnh dồn dập, nội dung thay đổi liên tục, bởi họ quen với nhịp sống chậm hơn, thích những nội dung sâu hơn, ổn định hơn, có tính kết nối hoặc giá trị sử dụng rõ hơn.
Nhu cầu công nghệ của người cao tuổi không hề nghèo nàn, mà có những đặc trưng riêng, diều này như thông điệp “nhắc nhẹ” các nhà phát triển công nghệ, doanh nghiệp dịch vụ và nhà quản lý rằng người cao tuổi không chỉ cần được “hướng dẫn sử dụng”, mà còn cần được nhìn nhận như một nhóm người dùng có nhu cầu riêng và cần những sản phẩm thân thiện, dễ tiếp cận, an toàn, hữu ích hơn với đời sống của họ.
Bên cạnh sự chủ động học hỏi của người cao tuổi, sự hỗ trợ của người trẻ có ý nghĩa rất quan trọng, nhất là trong những bước tiếp cận ban đầu với thiết bị thông minh, phần mềm, ứng dụng và các dịch vụ số. Sự hỗ trợ ấy nên bắt đầu từ chính gia đình, từ con cháu, những người gần gũi nhất với ông bà, cha mẹ. Bởi nhiều người cao tuổi thường có tâm lý tự ti, e ngại khi đứng trước công nghệ mới. Họ ngại hỏi người ngoài, ngại vào lớp học đông người, ngại bị đánh giá là chậm chạp, nên thường muốn được học từ con cháu trong một không gian thân mật, an toàn và ít áp lực hơn.
Con cháu vì thế không chỉ giúp ông bà, cha mẹ ở những thao tác đầu tiên, mà còn cần kiên nhẫn đồng hành trong cả quá trình sử dụng. Không nên chỉ cài đặt ứng dụng rồi để người cao tuổi tự xoay xở, tìm hiểu. Cũng không nên hướng dẫn quá nhanh, dùng quá nhiều thuật ngữ hoặc tỏ thái độ sốt ruột khi ông bà, cha mẹ hỏi lại nhiều lần. Với người cao tuổi, học công nghệ không chỉ là học cách bấm vào một biểu tượng, mở một ứng dụng hay thực hiện một thao tác kỹ thuật, mà còn là quá trình vượt qua mặc cảm tuổi tác, vượt qua nỗi sợ sai, sợ làm phiền và sợ mình bị bỏ lại phía sau.
Sự hỗ trợ tốt nhất thường là sự hỗ trợ đơn giản, trực quan và đúng với nhu cầu thực tế. Con cháu có thể giúp ông bà, cha mẹ ghi lại các bước sử dụng bằng chữ lớn, hình ảnh dễ nhìn, ký hiệu rõ ràng, sắp xếp màn hình điện thoại, máy tính gọn gàng, đặt những ứng dụng cần thiết ở vị trí dễ thấy, hướng dẫn cách gọi video, đọc tin tức, tra cứu thông tin y tế, thanh toán an toàn, nhận diện tin giả, tránh đường link lạ, bảo vệ tài khoản cá nhân. Những việc tưởng như rất nhỏ ấy lại có thể tạo ra sự thay đổi lớn, giúp người cao tuổi tự tin hơn, bớt phụ thuộc hơn và cảm thấy đời sống số không còn quá xa lạ.
Ở góc nhìn rộng hơn, hỗ trợ người cao tuổi tiếp cận công nghệ không chỉ là việc riêng của mỗi gia đình, mà còn là một phần của công bằng xã hội trong thời đại số. Khi dịch vụ công, y tế, ngân hàng, giao thông, thương mại, truyền thông, giải trí ngày càng chuyển lên các nền tảng số, nếu người cao tuổi không được hướng dẫn, họ rất dễ bị loại trừ khỏi những tiện ích cơ bản. Một xã hội số văn minh không thể chỉ được đo bằng tốc độ đường truyền, số lượng ứng dụng hay mức độ tự động hóa, mà còn phải được đo bằng khả năng giúp những nhóm dễ bị bỏ lại phía sau, trong đó có người cao tuổi, tiếp cận công nghệ một cách an toàn, thuận lợi và có giá trị.
Vì vậy, cần có thêm nhiều mô hình hướng dẫn công nghệ dành riêng cho người cao tuổi, phù hợp với đặc điểm sức khỏe, nhận thức của từng nhóm người cao tuổi khác nhau. Đó có thể là các lớp học nhỏ ở nhà văn hóa, thư viện, câu lạc bộ người cao tuổi, trung tâm sinh hoạt cộng đồng; các buổi hướng dẫn của đoàn thanh niên, sinh viên, tình nguyện viên; các chương trình “cháu hướng dẫn ông bà dùng điện thoại thông minh”, “thanh niên đồng hành cùng người cao tuổi trong chuyển đổi số”…
Nội dung hướng dẫn không cần quá phức tạp, mà nên bắt đầu từ những nhu cầu thiết thực nhất: gọi điện, nhắn tin, gọi video, tra cứu thông tin, sử dụng dịch vụ công, đặt lịch khám bệnh, thanh toán an toàn, phòng tránh lừa đảo và bảo vệ thông tin cá nhân. Với những người cao tuổi có nhu cầu, khả năng và điều kiện tiếp cận cao hơn, các chương trình này có thể mở rộng sang việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong công việc, học tập, sáng tạo, giải trí hoặc lưu giữ ký ức cá nhân. Như vậy, việc hỗ trợ công nghệ cho người cao tuổi không chỉ dừng ở mức “biết dùng”, mà còn hướng tới giúp họ dùng công nghệ một cách tự tin, an toàn, hữu ích và phù hợp với nhu cầu và đời sống riêng của mình.
Trong thời đại 4.0, nhu cầu thông tin, tri thức và giải trí của người cao tuổi ngày càng lớn và đa dạng hơn. Trước đây, họ thường gắn bó nhiều với báo in, đài phát thanh, truyền hình những phương tiện vừa cung cấp thông tin, vừa trở thành một phần quen thuộc trong nhịp sống hằng ngày. Ngày nay, thói quen đọc, nghe, xem ấy không mất đi, mà được mở rộng sang những nền tảng mới, phong phú hơn, linh hoạt hơn và phù hợp hơn với nhiều nhu cầu khác nhau của tuổi già.
Người cao tuổi có thể đọc báo điện tử, xem truyền hình trên điện thoại, nghe nhạc, xem phim, theo dõi các chương trình về văn hóa, chính trị, sức khỏe, lịch sử, tôn giáo, giáo dục, du lịch, ẩm thực. Do có nhiều thời gian hơn so với người trẻ đang bận rộn với công việc, mưu sinh và các trách nhiệm xã hội khác, nhu cầu tiếp nhận thông tin, thưởng thức văn hóa, mở rộng hiểu biết của người cao tuổi vẫn rất thường xuyên, thậm chí có chiều sâu riêng. Điều thay đổi không phải là nhu cầu ấy giảm đi, trái lại, trong môi trường số, người cao tuổi có thêm nhiều cách để học hỏi, giải trí, kết nối và làm giàu đời sống tinh thần của mình.
Với sự bùng nổ thông tin hiện nay, Internet mở ra trước mắt người cao tuổi như một “kho tàng tri thức” rộng lớn. Họ có thể đọc sách, nghe giảng, xem tư liệu, học kỹ năng, tìm hiểu sức khỏe, tra cứu lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, âm nhạc, thơ ca, tôn giáo, dưỡng sinh, ẩm thực… Những hình ảnh một thời như lên thư viện đọc sách, chuyền tay nhau sách quý, xem nhờ tivi hàng xóm, thuê băng video rồi đổi ở cửa hàng băng đĩa đã dần trở thành ký ức. Hôm nay, người cao tuổi có thể ngồi tại nhà, bên chén trà quen thuộc, nghe một bản nhạc cũ, xem một bộ phim yêu thích, đọc một bài viết hay, tải một tài liệu cần thiết, chia sẻ một bức ảnh và trò chuyện với bạn bè ở rất xa.
Khi thông tin, tri thức và giải trí trở thành một “liều thuốc bổ” tinh thần đặc biệt, giúp người cao tuổi sống vui, sống khỏe, sống có ích, thì không có lý do gì để cho rằng người cao tuổi quay lưng với công nghệ. Ngược lại, công nghệ đang đi sâu vào đời sống tuổi già bằng những cách rất tự nhiên. Tất cả làm cho đời sống số của người cao tuổi sinh động hơn, gần gũi hơn và nhiều màu sắc hơn.
Nhìn từ đó, công nghệ không chỉ đưa thông tin đến với người cao tuổi, mà còn như cánh cửa mở ra cho họ một phương thức hiện diện mới trong đời sống xã hội. Họ không chỉ đọc, nghe, xem, mà còn bình luận, chia sẻ, lưu giữ ký ức, kể lại câu chuyện đời mình, tìm thấy những “thần tượng” riêng, những người bạn riêng, những nhóm sở thích riêng và tham gia vào các cộng đồng số phù hợp với nhu cầu, tâm lý, nhịp sống của tuổi già.
Vì vậy, gia đình và xã hội cần nhìn những thiết bị ấy không chỉ như món đồ công nghệ, mà như những công cụ cần thiết để nâng cao chất lượng sống tuổi già. Gia đình có thể chủ động đầu tư, trang bị cho người cao tuổi những thiết bị thông minh phù hợp với sức khỏe, thị lực, thói quen và nhu cầu sử dụng; đồng thời kiên nhẫn hỗ trợ các kỹ năng cơ bản, để người cao tuổi có thể cập nhật thông tin, duy trì sở thích cá nhân, mở rộng kết nối xã hội, tiếp tục học hỏi, lao động, sáng tạo và làm cho đời sống tinh thần trở nên phong phú hơn.
Nhìn chung, công nghệ chỉ thật sự phát huy ý nghĩa nhân văn khi phía sau thiết bị có sự đồng hành của con người, trước hết là sự đồng hành của con cháu trong gia đình. Điều quan trọng là phải làm cho công nghệ trở thành cây cầu, chứ không phải bức tường ngăn cách giữa các thế hệ. Nếu người trẻ xem công nghệ là thế giới của riêng mình và mặc nhiên coi người già là chậm chạp, lỗi thời, khoảng cách thế hệ sẽ ngày càng bị nới rộng.
Nhưng khi công nghệ được sử dụng trong yêu thương, kiên nhẫn và sẻ chia, đời sống số không làm gia đình xa nhau hơn, mà có thể rút ngắn những khoảng cách về địa lý, tuổi tác, nhịp sống và cách giao tiếp giữa các thế hệ. Một chiếc điện thoại thông minh khi ấy không chỉ là thiết bị công nghệ, mà còn là một “sợi dây” mới nối người già với con cháu, nối ký ức với hiện tại, nối tuổi già với nhịp sống xã hội đang không ngừng đổi thay.
Bên cạnh số đông người cao tuổi đang từng bước tiếp cận công nghệ, vẫn có một bộ phận người cao tuổi thờ ơ hoặc chủ động từ chối một số công nghệ mới vì nhiều lý do khác nhau. Không nên vội xem đó là sự bảo thủ. Xã hội người cao tuổi cũng phong phú, đa dạng như bất kỳ nhóm xã hội nào khác. Có người thích trải nghiệm cái mới, có người cần công nghệ để kết nối, học hỏi, giải trí nhưng cũng có người muốn nghỉ ngơi, sống chậm, đọc sách giấy, chăm cây, gần gũi thiên nhiên, trò chuyện trực tiếp với con cháu, không muốn bị cuốn vào những thông báo, tin nhắn, mạng xã hội hay nhịp sống số quá nhanh.
Như vậy, quyền lựa chọn của người cao tuổi cần được tôn trọng. Tham gia công nghệ là một cơ hội, nhưng không nên biến thành một áp lực. Không phải người cao tuổi nào cũng phải sử dụng mọi nền tảng, mọi ứng dụng, mọi thiết bị mới để chứng minh mình “hiện đại”. Điều quan trọng là họ được tiếp cận khi có nhu cầu, được hỗ trợ khi muốn học, được bảo vệ khi sử dụng và được tôn trọng nếu lựa chọn một nhịp sống ít phụ thuộc công nghệ hơn. Một xã hội văn minh không ép người già chạy theo công nghệ bằng mọi giá, nhưng cũng không bỏ mặc họ ngoài đời sống số.
Nhu cầu sử dụng công nghệ cũng phát sinh từ chính sự phát triển của công nghệ. Khi công nghệ ngày càng thông minh, tiện ích và giải quyết được nhiều vấn đề cụ thể trong đời sống, con người sẽ tìm đến nó một cách tự nhiên. Người cao tuổi cũng vậy. Trong một xã hội đang già hóa, họ sẽ trở thành một nhóm người dùng ngày càng đông đảo, có nhu cầu riêng, thị hiếu riêng và khả năng chi trả riêng. Nếu muốn phát triển trong tương lai, các sản phẩm, dịch vụ và nền tảng công nghệ không thể chỉ hướng tới người trẻ, mà cần nhận diện người cao tuổi như một nhóm công chúng, nhóm khách hàng và nhóm chủ thể sử dụng quan trọng của đời sống số. Công nghệ không thể đứng ngoài sự thay đổi của cơ cấu dân số, bởi chính sự thay đổi ấy sẽ tạo ra những nhu cầu mới, thị trường mới và tiêu chuẩn nhân văn mới cho phát triển công nghệ.
Từ cách nhìn đó, các sản phẩm, dịch vụ và nền tảng số cần được thiết kế thân thiện hơn với tuổi già. Giao diện nên đơn giản, chữ đủ lớn, thao tác ít bước, ngôn ngữ dễ hiểu, cảnh báo rõ ràng, có hỗ trợ giọng nói, bảo mật dễ sử dụng, hướng dẫn trực quan và có kênh trợ giúp khi gặp sự cố. Không thể thiết kế mọi ứng dụng theo tốc độ, thói quen và thị hiếu của người trẻ rồi yêu cầu người cao tuổi phải tự thích nghi hoàn toàn. Chuyển đổi số bao trùm phải là quá trình hai chiều: người cao tuổi học công nghệ, nhưng công nghệ cũng phải tự điều chỉnh để trở nên dễ tiếp cận hơn, an toàn hơn và nhân văn hơn với người cao tuổi.
Cùng với cơ hội, công nghệ cũng có những mặt trái cần được nhận diện rõ, nhất là đối với người cao tuổi. Khi kinh nghiệm sống ngoài đời chưa chắc đã chuyển hóa ngay thành kỹ năng tự bảo vệ trong môi trường số, người cao tuổi có thể trở thành nhóm dễ bị tổn thương trước tin giả, lừa đảo trực tuyến, cuộc gọi giả danh, đường link độc hại, chiêu trò đầu tư tài chính, bán hàng kém chất lượng, thông tin y tế sai lệch hoặc những nội dung gây hoang mang. Một tin nhắn giả danh con cháu, một cuộc gọi tự xưng cơ quan chức năng, một lời quảng cáo thuốc chữa bách bệnh, một đường link yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân… đều có thể gây hậu quả lớn nếu người cao tuổi thiếu kỹ năng kiểm chứng và không có người tin cậy để hỏi lại khi nghi ngờ.
Chính vì vậy, hỗ trợ người cao tuổi chuyển đổi số quan trọng hơn là giúp họ hình thành năng lực an toàn số. Người cao tuổi cần được hướng dẫn để biết nghi ngờ đúng lúc, kiểm tra nguồn tin, hỏi con cháu hoặc người có chuyên môn trước khi chuyển tiền, không chia sẻ mã xác thực, mật khẩu, thông tin cá nhân; biết phân biệt thông tin chính thống với thông tin thiếu kiểm chứng, biết dừng lại trước những lời mời gọi quá hấp dẫn trên mạng. An toàn số vì thế cần được xem như một kỹ năng sống mới của người cao tuổi, giống như kỹ năng chăm sóc sức khỏe, đi lại an toàn hay sử dụng thuốc đúng cách.
Từ góc độ chính sách, an sinh xã hội dành cho người cao tuổi trong thời đại 4.0 không thể chỉ dừng ở chăm sóc sức khỏe, lương hưu, bảo hiểm, nhà dưỡng lão hay dịch vụ chăm sóc. Khi đời sống ngày càng số hóa, quyền tiếp cận công nghệ, quyền tiếp cận thông tin, quyền được hỗ trợ sử dụng dịch vụ số và quyền được bảo vệ trước rủi ro trên môi trường mạng cũng cần được coi là những nội dung quan trọng trong chính sách dành cho người cao tuổi. Khả năng sử dụng công nghệ không còn là chuyện phụ thêm, mà trở thành một điều kiện để người cao tuổi tham gia xã hội một cách bình đẳng, an toàn và tự tin hơn.
Tận dụng ưu điểm công nghệ, hạn chế mặt trái công nghệ, tiếp cận và sử dụng công nghệ trên cơ sở bảo đảm sức khỏe, phù hợp với điều kiện của người cao tuổi là một chủ đề cần tiếp tục được bàn luận trong chính sách xã hội. Công nghệ không nên làm người cao tuổi mệt mỏi hơn, phụ thuộc hơn hay lo lắng hơn. Công nghệ phải giúp người cao tuổi sống thuận tiện hơn, an toàn hơn, kết nối hơn, vui hơn và tự tin hơn. Điều đó đòi hỏi sự tham gia của toàn xã hội và chính người cao tuổi.
Người cao tuổi với thời đại 4.0 không phải là câu chuyện của sự chậm chạp chạy theo công nghệ, mà là câu chuyện đang bắt đầu bằng quyền và sự tham gia vào đời sống hiện đại theo cách phù hợp với tuổi tác, nhu cầu và khả năng của người cao tuổi. Cách mạng 4.0 vẫn đang tiếp tục vận động, còn rất nhiều điều phía trước mà chúng ta chưa thể hình dung hết. Và biết đâu, trong chính dòng chảy ấy, người cao tuổi không chỉ là những người thụ hưởng thành tựu công nghệ, mà còn có thể trở thành một chủ thể tham gia, một nguồn lực sáng tạo quan trọng trong tương lai.
Khi công nghệ biết lắng nghe người cao tuổi, và người cao tuổi được tạo điều kiện để bước vào đời sống số bằng sự tự tin, an toàn và chủ động, tuổi già sẽ không đứng bên lề đổi thay, mà có thể góp phần làm cho công nghệ trở nên sâu sắc hơn, nhân văn hơn và gần gũi hơn với con người. Có lẽ, điều đáng chờ đợi trong thời gian tới không chỉ là người cao tuổi sẽ thích nghi với công nghệ như thế nào, mà còn là họ sẽ đem đến cho thời đại 4.0 những giá trị, trải nghiệm và sáng tạo gì từ chính chiều sâu tri thức, kinh nghiệm của mình.
